Donderdag 30/06/2022

OpinieLuckas Vander Taelen

Herschel Grynszpan, Brussels symbool van het Joodse verzet tegen de nazi’s

Herschel Grynszpan na zijn arrestatie. De aanslag van de 17-jarige Jood op een Duitse diplomaat was aanleiding tot de antisemitische Kristallnacht. Beeld AFP
Herschel Grynszpan na zijn arrestatie. De aanslag van de 17-jarige Jood op een Duitse diplomaat was aanleiding tot de antisemitische Kristallnacht.Beeld AFP

Luckas Vander Taelen is columnist en historicus.

Luckas Vander Taelen

Deze week is het 83 jaar geleden dat het antisemitisme van de nazi’s met blind geweld explodeerde tijdens wat later de Kristallnacht zou genoemd worden, omdat zoveel ruiten werden ingeslagen van Joodse winkels, waarvan er meer dan 7.500 volledig vernield werden. 191 synagogen gingen in vlammen op. Het aantal dodelijke slachtoffers wordt boven de 500 geschat.

Die gruwelijke feiten zijn genoegzaam bekend. Minder geweten is dat er een Brussels verband is met de Kristallnacht.

Op het einde van de Huidevettersstraat, vlakbij het Vossenplein in de Marollen, is een kleine ‘square’ genoemd naar Herschel Grynszpan, een jongeman die in 1936 in de buurt woonde. Zijn familie had hem weggestuurd uit Hannover, omdat het antisemitisme er steeds groter werd. Herschel, die zo klein van gestalte was dat hij zijn korte leven lang ‘het kind’ genoemd werd, zou het levende voorwendsel van de geweldorgie van 9 november 1938 worden.

Herschel Grynszpan had Hebreeuws gestudeerd in Frankfurt en droomde van Palestina. Maar het was niet zo eenvoudig om in Marseille te komen en daar de boot te nemen naar het beloofde land. De Fransen keken strikt toe op immigratie. Daarom moest Herschel lang wachten op een inreisvisum. Hij verveelde zich danig, tot hij kon beginnen werken in de schoenfabriek van zijn oom.

Herschel Grynszpan werd snel vergeten als ongelukkig symbool van het Joods verzet tegen de nazi’s. Beeld Sueddeutsche Zeitung Photo
Herschel Grynszpan werd snel vergeten als ongelukkig symbool van het Joods verzet tegen de nazi’s.Beeld Sueddeutsche Zeitung Photo

Wie vandaag door de Huidevettersstraat loopt, kan nog altijd de ingang zien van de ‘Schoenengang’ waar Herschel zijn dagen sleet. Het waren zowat de laatste rustige maanden voor de Joodse gemeenschap in Brussel. Andere sporen van het verleden van de straat herinneren aan de grote razzia van 1942 waarbij zowat alle Joodse inwoners uit de buurt werden opgepakt en naar de dodenkampen afgevoerd: voor de deuren van vele huizen zijn zogenaamde ‘struikelstenen’ aangebracht met de namen van de gedeporteerden. Ook de oom en de tante bij wie Herschel gewoond had, werden gearresteerd.

Die vreselijke dagen van de razzia’s zou Herschel Grynszpan niet meemaken. Want al in april 1937 verlaat hij Brussel om langs illegale wegen naar Frankrijk te gaan en in Parijs onderdak te zoeken bij familie. Hij leeft er ondergedoken omdat hij geen verblijfsvergunning heeft en niet kan vertrekken naar Palestina. Daardoor blijft hij net als in Brussel veel langer dan voorzien in de stad. Die vertraging heeft belangrijke historische gevolgen, want als hij eerder was kunnen vertrekken had hij nooit de briefkaart van zijn zus gekregen en had hij niet een daad gesteld met gigantische gevolgen.

Noodlot

Zijn zus was erin geslaagd haar broer in een klein bericht te vertellen over wat hun familie was overkomen: op 18 oktober 1938 waren ze samen met 18.000 andere Duitse Joden tegen hun wil het land uitgezet, over de Poolse grens. Daar wachtten ze in een vreselijk niemandsland hun lot af, want Polen wou hen geen onderdak verlenen. Herschel kreeg de postkaart te zien op 3 november 1938. Hij beseft dat hij zijn moeder, vader, zus en broer niet zal kunnen helpen. De enige optie die hij ziet is wraak te nemen op de nazi’s. Hij hoopt dat te doen met een heroïsche daad die door de vrije wereld als een aanklacht zal gezien worden.

De naïeve Herschel wil een aanslag plegen tegen een Duits symbool. Beter dan de ambassade kan hij niet bedenken. Met het weinige geld dat hem rest, koopt hij een revolver. De verkoper moet hem uitleggen hoe die werkt, want hij heeft nog nooit een vuurwapen in zijn handen gehad. Meteen na zijn aankoop neemt hij de metro naar de ambassade in de Rue de Lille.

Op het moment dat hij daar aankomt, stapt de Duitse ambassadeur naar buiten, alsof die afspraak had met zijn noodlot. Maar Herschel kent hem niet en lijkt eerder onder de indruk van het imposante gebouw. Hij slaagt erin de receptioniste te overtuigen hem door te verwijzen naar een medewerker, om belangrijke documenten te overhandigen.

En zo komt ‘het kind’ - waarschijnlijk tot zijn eigen verbazing - oog in oog met Ernst vom Rath, die hem vriendelijk ontvangt en hem vraagt welk document hij wil overhandigen. Herschel haalt zijn revolver boven en schreeuwt hem toe: “In de naam van 18.000 vervolgde Joden, dit is je document!”, waarop hij twee keer schiet. Hij mist nog drie schoten en de zwaargewonde vom Rath kan het bureau uitlopen. Voor de jonge schutter overmeesterd wordt, roept hij nog zeven keer: “Vuile moffen!” Vom Rath wordt overgebracht naar een hospitaal en Grynszpan wordt gearresteerd door de Franse politie.

Propagandaoffensief

De aanslag is meteen wereldnieuws. Als hij na een eerste verhoor naar een gevangenis wordt overgebracht, staat een meute van journalisten en fotografen hem op te wachten. Herschel Grynszpan is in een klap wereldberoemd en lijkt zijn doel bereikt te hebben. Hij hoopt op een snel proces, als een tribune om het onrecht aan te klagen dat zijn familie is aangedaan.

Nadat Herschel Grynszpan bericht krijgt over wat zijn familie is overkomen, schiet hij de Duitse diplomaat vom Rath neer. Beeld AFP
Nadat Herschel Grynszpan bericht krijgt over wat zijn familie is overkomen, schiet hij de Duitse diplomaat vom Rath neer.Beeld AFP

Maar in geen tijd weet ook naziminister Joseph Goebbels van de Parijse aanslag. En die ziet meteen een gouden kans om Grynszpan op te voeren als agent van een Joodse samenzwering om de groeiende Europese verstandhouding na de conferentie van München, te ondermijnen. In al zijn cynisme hoopt Goebbels vooral dat vom Rath zijn verwondingen niet overleeft, omdat hij dan ongestoord zijn propagandaoffensief zal kunnen voeren. De diplomaat sterft op 9 november; die avond zal de geschiedenis ingaan als de Kristallnacht.

Goebbels kan van een toevallige historische parallel gebruikmaken: 9 november is de verjaardag van de mislukte Bierkellerputsch waarmee Hitler in 1923 gepoogd had de macht te veroveren. Dat wordt in 1938 gevierd op een nazibijeenkomst in München. Het is daar dat Goebbels uitschreeuwt: “Moet ik u vertellen tot welk ras het vuile zwijn behoort, dat deze lage misdaad heeft begaan? Een Jood! We moeten ons antwoord formuleren op deze Joodse moord en de dreiging die het internationale Jodendom voor ons roemrijke Duitse Rijk betekent!”

Het publiek, voornamelijk dronken SA-officieren, reageren uitzinnig op zijn woorden. In geen tijd wordt het bevel over heel Duitsland doorgegeven en breekt de antisemitische Kristallnacht los. De politie krijgt de opdracht die niet te verhinderen. Adolf Eichmann, hoofd van de SS, had eerder bij Hitler aangedrongen op een grote pogrom tegen de Joden, om de terreur op te drijven en hun bezittingen te confisqueren. Herschel Grynszpan gaf met zijn moord op een Duitse hoge ambtenaar de nazi’s het perfecte alibi om de afkeer tegen de Joden op te drijven en elk mogelijk verzet tegen hun vervolging in de kiem te smoren.

Showproces

Herschel Grynszpan kon niet anders dan in zijn Franse gevangenschap wachten op zijn proces om de wereld te vertellen wat zijn motivatie geweest was. Maar dat proces liet op zich wachten, omdat de regering die volop had ingezet op een entente met de Duitsers, bang was die te ontstemmen. En in 1940 werd Frankrijk bezet. In de eerste dagen na de inval verkeert het land in grote chaos. Grynszpans bewaking wordt steeds minder strikt. Hij had gemakkelijk de benen kunnen nemen, maar hij vreest opgepakt te worden door de Duitsers. Hij blijft geloven dat een Franse rechtbank de beste manier is om zijn doel te bereiken: de nazi’s aanklagen.

Maar de Duitsers brengen na hun bezetting van Frankrijk Grynszpan meteen over naar Berlijn. Daar is hij zowat de best behandelde Joodse gevangene, omdat Goebbels hem absoluut nodig heeft om een showproces te organiseren. De collaborerende Franse minister van Buitenlandse Zaken, Georges Bonnet, zou als stergetuige aantonen dat de Joden de samenwerking tussen zijn land en nazi-Duitsland wilden saboteren.

De kist van de Duitse diplomaat Ernst vom Rath in de Duitse ambassade in Parijs, 12 november 1938. Beeld AFP
De kist van de Duitse diplomaat Ernst vom Rath in de Duitse ambassade in Parijs, 12 november 1938.Beeld AFP

Door het obsessieve perfectionisme van Goebbels liep het proces evenwel vertraging op. En ondertussen was de zekerheid van een Duitse overwinning door de oorlogsontwikkelingen aangetast. Bonnet was niet meer zo happig om naar Berlijn te komen.

Het is een onverwachte strategische zet van Herschel Grynszpan zelf die gemaakt heeft dat het proces er nooit is gekomen. Hij beseft nu wel dat hij niets te winnen meer heeft, dat alles volledig gemanipuleerd zal worden en hij opgevoerd zal worden als een nieuw alibi voor Jodenvervolging. Hij weet ook dat hij het er niet levend vanaf zal brengen. Daarom verzint hij een nieuwe reden waarom hij vom Rath had vermoord. Hij vertelt zijn ondervragers nu dat hij de Duitser ontmoet had in een Parijse homobar en was ingegaan op zijn seksuele voorstellen om hem onder druk te zetten zijn gedeporteerde familie te redden. Toen hij besefte dat vom Rath hem niet kon helpen, zag hij geen andere uitweg dan de Duitser te vermoorden. Een leugen, die hem al in Parijs was gesuggereerd door zijn advocaat en die hij toen verontwaardigd had afgewezen.

Goebbels gelooft geen woord van de nieuwe versie van Grynszpan, maar hij is als de dood dat die tijdens een openbaar proces de eerbaarheid van hoge Duitse ambtenaren zou aantasten. Toch wil hij doorzetten, maar zijn twijfel neemt toe. Nog op 14 april 1942 schrijft hij in zijn dagboek dat het proces er zeker moet komen. Maar twee dagen later zegt hij het tegendeel aan Hitler. Het is de Führer zelf die besluit alles tot een later moment uit te stellen. Het verdere verloop van de oorlog zou ervoor zorgen dat Herschel Grynszpan nooit voor een nazirechtbank verscheen. ‘Het kind’, dat toen 21 was, had dankzij een list de strijd tegen Goebbels gewonnen.

Brussels pleintje

Wat er nadien met hem gebeurde, weet niemand. Hij liet een gecodeerd testament achter, waarin hij onthult dat zijn homoseksueel verhaal verzonnen was. Herschel Grynszpan verdween in Nacht und Nebel. Waarschijnlijk werd hij vermoord toen Goebbels besefte dat hij van geen nut meer was voor zijn propagandamachine. Een behoorlijk cynische draai van de geschiedenis is wel dat een groot deel van de familie Grynszpan de oorlog overleefde.

Omdat zijn impulsieve aanslag aanleiding was tot de Kristallnacht, werd Herschel Grynszpan snel vergeten als ongelukkig symbool van het Joodse verzet tegen de nazi’s. Hij werd na de oorlog niet geëerd als held van de weerstand. Enkel een klein Brussels pleintje in de Marollen herinnert nog aan hem.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234