Zaterdag 06/03/2021
Mark Elchardus. Beeld DM
Mark Elchardus.Beeld DM

Opinie

Help de mensheid, herdefinieer intellectueel eigendomsrecht

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel en De Morgen-columnist.

Voor een opzet als de Europese Unie, dat zich verantwoordt door te stellen dat het kan doen wat de Europese natiestaten op hun eentje niet meer kunnen, is het een zure appel. Terwijl de bevolkingen van de lidstaten ongeduldig wachten op het vaccin, kondigt het farmabedrijf AstraZeneca aan dat het de met de EU afgesproken (en vooraf betaalde) leveringen niet zal nakomen. De opgegeven redenen overtuigen niet. Er is het knagende vermoeden dat het bedrijf meer winst ziet in het niet nakomen van de afspraken dan in het nakomen ervan.

Het fundamentele probleem is dat overheden te weinig vat hebben op bedrijven. Zeker op de grote die een diepgaande invloed hebben op ons leven en gezondheid, zoals de Big Tech en de Big Pharma. Ik ben een grote voorstander van markteconomie, maar het zou inmiddels toch voor iedereen duidelijk moeten zijn dat als de markt en zijn actoren, de bedrijven, onvoldoende door de overheid worden gereguleerd, de economie niet meer ten dienste van de mensen staat en snel ontspoort. Als er nu één les is die we uit de crisis van 2008 en de huidige coronacrisis kunnen trekken, dan is het toch wel die.

Deregulering kost mensenlevens

De onderregulering die vandaag levens kost, is het gevolg van wat men de liberale of neoliberale decennia kon noemen, van de jaren zeventig tot aan de crisis van 2008. Alles moest worden gedereguleerd. Zelfs vanuit de betrokken sectoren maakt men zich daar zorgen over. Brad Smith, het hoofd van de juridische dienst van Microsoft, trekt in een boek uit 2019 de parallel met de jaren dertig: “Net zoals ambtenaren in de jaren dertig tot het besluit kwamen dat banken te belangrijk waren geworden om ongereguleerd te blijven, zijn techbedrijven vandaag veel te belangrijk geworden om ze over te laten aan een laissez-fairebenadering. Zij dienen te worden onderworpen aan de rechtsstaat en een meer actieve regulering”.

Een dergelijke regulering heeft te maken met eigendom. Intellectuele eigendomsrechten scheppen de situatie waarin we vandaag verkeren: afhankelijk zijn van privébedrijven voor kwesties van leven en dood, en juridisch zonder verhaal. Die vergaande eigendomsrechten zijn in feite van recente oorsprong.

Geen goedkopere geneesmiddelen voor arme landen

Een belangrijke rol in hun ontstaan werd gespeeld door het Amerikaanse adviesorgaan voor handelsonderhandelingen (The Advisory Committee for Trade Negotiations). In het midden van de jaren tachtig van de vorige eeuw stond het onder leiding van Ed Pratt, de CEO van Pfizer Pharmaceuticals. Het was Pratt een doorn in het oog dat de winsten van Pfizer slonken omdat arme landen zelf goedkopere geneesmiddelen gingen maken. Stel je voor. 

Op twee manieren werd actie ondernomen. Er werd enerzijds, via handelssancties, geprobeerd de intellectuele eigendomsrechten van Amerikaanse bedrijven overal ter wereld te doen respecteren. Door hun invloedrijke internationale positie kunnen de VS dat doen. Anderzijds werd via GATT (General Agreement on Tariffs and Trade) geijverd voor een regelgeving die de intellectuele eigendomsrechten zou uitbreiden en overal in de wereld zou doen respecteren. 

Pratt zelf was een afgevaardigde van de Verenigde Staten in de onderhandelingsrondes van de GATT. In 1994 werd binnen de Wereldhandelsorganisatie (WTO) een akkoord bereikt (TRIPS, Trade Related Aspects of Intellectual Property Rights) dat bindend is voor de leden van de WTO. Het bevordert de transformatie van kennis en data in kapitaal en privébezit. En maakt ons vandaag, zelfs midden in een pandemie, afhankelijk van het winststreven van farmaceutische bedrijven.

Eigendomsrechten belemmeren vooruitgang

Het is evident dat intellectueel eigendom moet worden beschermd. De vraag is niet eigendom of geen eigendom, maar wel precies welke vorm van eigendom. Volgens een aantal auteurs leiden de hedendaagse intellectuele eigendomsrechten niet alleen tot minder innovatie maar ook tot een beperking van de investeringsmogelijkheden, omdat een klein aantal grote bedrijven bijna een monopolie heeft op zoveel kennis en data dat de kans op belangrijke doorbraken in andere bedrijven en onderzoekscentra beperkt is.

Er moet worden gezocht naar manieren om de eigendomsrechten op kennis en de reikwijdte van handelsgeheimen op een proportionele wijze te beperken als belangrijke maatschappelijke belangen op het spel staan, of als het duidelijk is dat daarmee sneller wetenschappelijke en technologische vooruitgang kan worden geboekt. Het herdefiniëren van intellectuele eigendomsrechten en van handelsgeheimen op een manier die de belangen van de mensen beter dient, het is een mooie opdracht voor de politiek. Misschien iets voor links, van zodra ze het daar even minder druk hebben met dekoloniseren, censureren en excuses vragen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234