Maandag 29/11/2021

OpinieIvan Krastev

Had Merkel gelijk door toe te geven aan de populisten?

Merkel lag onder vuur voor het compromis dat ze sloot met Viktor Orbán van Hongarije en Mateusz Morawiecki van Polen. Maar misschien was het wel een slimme zet. Beeld EPA
Merkel lag onder vuur voor het compromis dat ze sloot met Viktor Orbán van Hongarije en Mateusz Morawiecki van Polen. Maar misschien was het wel een slimme zet.Beeld EPA

Ivan Krastev is opiniemaker bij The New York Times, voorzitter van het Centre for Liberal Strategies in Sofia, en verbonden aan het Weense Institut für die Wissenschaften vom Menschen.

De filosoof Avishai Margalit werd in 1939 geboren, aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, en heeft het grootste deel van zijn leven in Israël gewoond, een land dat altijd tussen oorlog en vrede heeft geleefd. Geen wonder dat de waarde van het politieke compromis hem altijd heeft beziggehouden. Wanneer is een politiek compromis een daad van politieke volwassenheid en morele verantwoordelijkheid? Wanneer is het moreel onaanvaardbaar?

Margalit zegt dat ‘compromis’ geen vies woord kan zijn in een vrije maatschappij, maar dat een ‘rot’ compromis die maatschappij kan vernietigen. “We zullen meer op onze compromissen worden beoordeeld dan op onze idealen en normen”, schrijft hij. “Idealen zeggen iets belangrijks over wat we graag zouden zijn. Compromissen zeggen wie we zijn.”

Hoe zou die grote moraalfilosoof Angela Merkel beoordelen op basis van haar compromis met premier Viktor Orbán van Hongarije en Mateusz Morawiecki van Polen op de Europese top van vorige week? Was het een compromis of een rot compromis?

In de aanloop naar de top van de Europese Raad dreigden de regeringen van Polen en Hongarije hun veto uit te spreken over de begroting van de Europese Unie en het herstelfonds van 1,8 biljoen euro als de Europese Commissie zou vasthouden aan haar plan om de uitkering van de subsidies afhankelijk te maken van de naleving van de principes van de rechtsstaat.

Hongarije en Polen vonden dat mechanisme “geen rechtsstaat, geen Europees geld” een inbreuk op hun nationale soevereiniteit en op het EU-verdrag. Ze dreigden dat ze de begroting zouden blokkeren en de Europese Unie zouden verlammen op een kritiek moment, midden in een pandemie en een economische crisis. Uiteindelijk trokken ze hun veto in en aanvaardden ze een compromis: de rechtsstaatregel blijft bestaan maar wordt niet toegepast voor 2022, het jaar van de volgende Hongaarse parlementsverkiezingen.

Veel leiders uit het maatschappelijke middenveld spoorden Merkel aan om geen compromis te sluiten. De historicus Timothy Garton Ash stelde: “Als deze schandelijke chantage slaagt, zullen de populistische, xenofobe, nationalistische regeringspartijen van Hongarije en Polen in vrijwel alles hun zin kunnen doen, worden ze daar royaal voor betaald en kunnen ze op de koop toe hun Duitse en Nederlandse weldoeners natrappen.” Volgens de opiniepeilingen zagen ook de meeste Polen en Hongaren het veto van hun regering niet zitten.

Voor Merkels progressieve critici is haar compromis met de Hongaarse en Poolse leiders emblematisch voor alle problemen van de Europese Unie: een gebrek aan visie, een focus op overleven, een grof realisme. Zij zien het als een verraad aan de pro-Europese krachten in Polen en Hongarije.

Ik vermoed dat professor Margalit meer zal voelen voor de beslissing van de Duitse kanselier dan voor haar critici. Een compromis, zelfs als het niet rot is, kan nooit een triomf van de principes zijn. Per slot van rekening zou een blokkering van de Europese begroting, terwijl het Verenigd Koninkrijk op het punt lijkt de Europese Unie zonder een akkoord te verlaten, een nieuwe golf van euroscepticisme hebben uitgelokt die het voortbestaan van de Unie zou bedreigen.

Met haar compromis heeft Merkel de gewone Europeanen een sterk signaal gegeven dat solidariteit belangrijk is als ze echt nodig is. En getoond dat het soevereiniteitsverhaal van Warschau en Boedapest slechts holle taal is. Het enige wat die regeringen interesseert, is aan de macht blijven, dat is nu duidelijk.

Veel progressieven zijn geneigd om Merkels compromis als een overwinning voor de illiberalen in Europa te zien. Zij vergissen zich. De Poolse regering is bijna gesneuveld nadat een van de coalitiepartijen het compromis een ‘overgave’ noemde. In Hongarije sprak de regeringspropaganda van een succes, maar zijn de recente erg controversiële aanpassingen van de verkiezingswet, die bedoeld zijn om de oppositie te verdelen, een duidelijk teken dat Orbáns herverkiezing voor het eerst in tien jaar niet evident is.

De politiek van het compromis lijkt op sumoworstelen, de Japanse sport waarin je niet wint door je tegenstander te vloeren maar door hem uit de ring te duwen.

Waarschijnlijk zal het nog jaren duren voor we kunnen zeggen of Merkels compromis nobel was of dom. Niet de weigering om compromissen te sluiten maar het vermogen om een onderscheid te maken tussen een compromis en een ‘rot’ compromis staat centraal in elke progressieve politiek.

© 2020 The New York Times Company

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234