Dinsdag 06/12/2022

OpinieKatlijn Malfliet

Gorbatsjov, de beeldenstormer, is niet meer

 Gorbatsjov kreeg in 1990 de Nobelprijs voor de Vrede.  Beeld Getty Images
Gorbatsjov kreeg in 1990 de Nobelprijs voor de Vrede.Beeld Getty Images

Katlijn Malfliet is emerita hoogleraar Russische politiek aan de KU Leuven.

Redactie

Met Michail Sergejevitsj Gorbatsjov krijgt een baanbrekende figuur haar plaats in de wereldgeschiedenis. Een geliefde figuur ook, althans in het Westen. Hij bracht hoop op het einde van de Koude Oorlog, zorgde voor het neerhalen van het IJzeren Gordijn, de wereldwijde erkenning van ‘democracy as the only game in town’, en daarmee het einde van de moordende competitie tussen twee aan elkaar tegengestelde ideologieën. Niet voor niets kreeg hij in 1990 de Nobelprijs voor de Vrede.

Reeds voordat hij Secretaris-Generaal van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie (KPSU) werd, in december 1984, reisde Gorbatsjov naar Londen om er met de Britse premier Margaret Thatcher de idee van het ‘Grote Europese Huis’ te bespreken. Hij deed ook ongeziene eenzijdige ontwapeningsvoorstellen, zowel wat legertroepen in Centraal-Europa betreft als inzake nucleaire ontwapening.

In de tweede helft van de jaren tachtig raakten de wereldleiders er immers van overtuigd: die tomeloze wapenwedloop moest stoppen. Ronald Reagan sprak Gorbatsjov in 1987 aan de Brandenburger Tor, nabij de Berlijnse Muur, hoopvol toe: “Mr. Gorbachev, tear down this wall”.

In het najaar van 1989 viel de Berlijnse muur en ruilden de landen van het Oostblok in een snel tempo, gedreven door een domino-effect, het Marxisme-Leninisme in voor een liberaal-democratisch maatschappijmodel, de sleutel voor hun ‘terugkeer naar Europa’.

Toen ik op 19 augustus 1991 om zeven uur ’s morgens wakker werd gebeld door een radiojournalist, met de vraag om commentaar te geven bij de staatsgreep, die toen net was gepleegd door de hardliners binnen de Sovjet Communistische partij (KPSU), de legertop en de geheime diensten, was dat ook voor mij een complete verrassing.

Katlijn Malfliet. Beeld RV
Katlijn Malfliet.Beeld RV

In geen tijd werd Gorbatsjov, na hopeloze pogingen om de Sovjetfederatie te hervormen, een ‘tsaar zonder land’. Achteraf bleek deze verijdelde staatsgreep een noodzakelijke turning of the plot, waardoor het verdwijnen van de KPSU en de implosie van de Sovjet-Unie in het najaar van 1991 als het ware een logisch gevolg bleken.

Dat Gorbatsjov aan de basis lag van het uiteenvallen van de Sovjet-Unie wordt hem in Rusland nog steeds kwalijk genomen. Poetin noemt het zelfs - zwaar desinformerend - de grootste ramp van de twintigste eeuw.

Tot daar wat algemeen geweten is over de rol, die Gorbatsjov als politiek leider (Secretaris-Generaal van de Communistische Partij van 1985 tot 1991 en president van de Sovjet-Unie van 1990 tot 1991) heeft gespeeld.

Ongetwijfeld betekende zijn beleid van Glasnost en Perestrojka een opening naar meer vrijheid en rechten voor de Sovjetburger, naar het concept van de (aanvankelijk socialistisch genoemde) rechtsstaat, naar een markteconomisch denken.

Op internationaal vlak ging Gorbatsjov akkoord met de éénmaking van Duitsland waardoor het territorium van de DDR tot het NAVO-gebied zou gaan behoren. Beeld Photo News
Op internationaal vlak ging Gorbatsjov akkoord met de éénmaking van Duitsland waardoor het territorium van de DDR tot het NAVO-gebied zou gaan behoren.Beeld Photo News

Toch ben ik ervan overtuigd dat deze bekering van Rusland naar markt en democratie slechts een façade was, een noodzakelijk geachte schakel in de langetermijnstrategie van het Kremlin. Gorbatsjov heeft daarin de belangrijke rol gespeeld als beeldenstormer.

Bij het begin van zijn beleid verdedigde hij het Marxisme-Leninisme met hand en tand, en noemde zichzelf een ware Leninist, op het einde van zijn bewind was die communistische ideologie volledig opzijgeschoven. Gorbatsjov was in de eerste plaats de beeldenstormer, die op de icoon van het Marxisme-Leninisme is gaan staan, om ze uiteindelijk te breken en te vernietigen.

De Russische politieke elite besefte al een aantal decennia dat het bestaande socialisme, gebaseerd op het Marxisme-Leninisme, niet meer werkte, en dat het vooral zijn beloften niet kon waarmaken. De belofte van het bereiken van het communisme (volgens Chroestsjov zou dat reeds in de jaren tachtig van vorige eeuw gebeuren), de heilzame werking van de planeconomie, de creatie van de nieuwe Sovjetmens: dat alles was niet langer geloofwaardig.

Gorbatsjovs Perestrojka en Glasnost luidden een radicale verandering in, ongetwijfeld, maar een verandering, gewild en georkestreerd door een regime dat bereid was om alles overboord te werpen om met een schone lei aan de heropbouw van Ruslands grootmachtstatus te beginnen.

Perestrojka betekent ombouw en glasnost betekent “met luide stem zeggen”. Het oude systeem mocht tot op het bot worden afgekraakt, door een opgeluchte bevolking, die te kijken stond naar het nieuwe gezicht van haar politieke leiders.

Op internationaal vlak ging Gorbatsjov akkoord met de éénmaking van Duitsland, waarbij Oost-Duitsland (de DDR) door de West-Duitse staat werd geabsorbeerd, met als logische consequentie dat ook het territorium van de DDR tot het NAVO-gebied zou gaan behoren.

Archiefonderzoek heeft uitgewezen dat Gorbatsjov van verschillende westerse leiders tijdens die onderhandelingen mondeling de garantie heeft gekregen dat de NAVO ‘not one inch’ (geen duimbreed) verder dan de ex-DDR naar het Oosten zou uitbreiden.

Gorbatsjov  heeft zijn rol gespeeld in een strategische fase van het Kremlinproject om Ruslands grootmachtstatus herop te bouwen. Beeld AP
Gorbatsjov heeft zijn rol gespeeld in een strategische fase van het Kremlinproject om Ruslands grootmachtstatus herop te bouwen.Beeld AP

Vladimir Poetin verweet aan Gorbatsjov dat hij deze belangrijke afspraak toen niet in de eindprotocollen van de gesprekken heeft laten opnemen. De vraag is of deze onachtzaamheid geen bewuste strategie is geweest. Enkele maanden nadien verdween het Warschaupact, de tegenhanger van de NAVO ter verdediging van het Oostblok.

Toen had de NAVO eveneens moeten verdwijnen, tenminste als defensieve alliantie tegen de communistische vijand. Zeker na de implosie van de Sovjet-Unie kon Rusland volop bepleiten dat een nieuwe veiligheidsstructuur voor Europa hoogstnoodzakelijk was.

Dat idee werd door Poetin voor het eerst in 2007 op de Veiligheidsconferentie in München aan de westerse leiders voorgeschoteld door een voor die tijd ongewoon agressieve Poetin.

Dat idee gebruikt Rusland opnieuw bij de legitimering van de oorlog in Oekraïne, namelijk als vergeldingsreactie tegen een aanmatigende NAVO. Die oorlog is echter ook, en dat beseft men in het Westen nog te weinig, een cruciale stap in het plan tot wederopbouw van Ruslands grootmachtstatus, na de beeldenstorm op het Marxisme-Leninisme, en het wegschuiven van de verantwoordelijkheid van de alleenheersende Sovjet Communistische Partij voor 70 jaar mislukt beleid.

In die zin heeft Gorbatsjov zijn rol gespeeld in een strategische fase van het Kremlinproject om Ruslands grootmachtstatus herop te bouwen.

``

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234