Zondag 18/08/2019

Column

Europa zit op een kruitvat. We moeten Italië helpen, snel

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel en opiniemaker bij De Morgen. Zijn bijdrage verschijnt op zaterdag.

President Abdel Fattah ­al-Sisi van Egypte woont een militaire ceremonie in het presidentiële paleis in Caïro bij. Onder zijn repressief regime dreigt een burgeroorlog ­te ontketenen. Beeld REUTERS

Zij mocht op audiëntie bij de paus, op de ­koffie bij Obama, werd voorgedragen voor de Nobelprijs voor de Vrede, kreeg van Unesco al een onderscheiding … en werd bij de jongste Italiaanse gemeenteraads­verkiezingen roemloos verslagen. Nog amper 900 van de zowat 4.000 stemmen kreeg Giusi Nicolini, nu burgemeester af van Lampedusa. De oorzaken van zowel haar roem als nederlaag kwamen aandrijven vanuit Libië.

Naar schatting bevinden zich in Libië nog 700.000 à 800.000 migranten en vluchtelingen. Vorig jaar bereikten 180.000 van hen de Italiaanse oevers van Europa. Overwegend economische migranten met geen of weinig kans op asiel. Men verwacht dat in 2017 nog eens zoveel mensen de gevaarlijke overtocht wagen. Tot nog toe deden 95.000 mensen dat; de laatste weken wat minder dan verwacht. De doorgang naar Noord-Europa, de Alpenpassen en tunnels, zijn inmiddels voor hen gesloten. Meer dan een half miljoen migranten zitten vast op het schiereiland en zorgen daar voor een verharding van de politiek. Mensen die het voor hen opnemen, worden electoraal afgeserveerd.

Mark Elchardus. Beeld Franky Verdickt

De migranten die in Libië belanden, worden haast naar Europa gedreven. Mensensmokkelaars mishandelen hen, persen hen af, verkrachten de schaarse vrouwen die meereizen. Als ze niet in de woestijn worden gedumpt, worden zij, niet zelden onder bedreiging, in de onzeewaardige boten van de mensensmokkelaars geduwd. Die mensen ondernamen vrijwillig die zware tocht, betaalden veel geld aan de smokkelaars, om dan zo te worden behandeld. Onvoorstelbaar toch dat humanitaire organisaties niet al hun middelen inzetten om dat te vermijden.

Het is een door de mens gemaakte ramp. Geen natuurramp. Door die massamigratie niet te ontmoedigen en door onvoldoende te investeren in de ontwikkeling van de Afrikaanse landen, hebben we, via de twee hedendaagse gezichten van de koloniale white man’s burden – exploitatie door multinationals en liefdadigheid – een deel van dat kwetsbare continent vernield. 

Er is in de emigratielanden een mentaliteit gegroeid die verdere ontwikkeling, economische groei en goed bestuur bijzonder moeilijk maken. Ambitie is voor velen nog enkel de ambitie om naar Europa te trekken. Spaarcenten worden niet productief aangewend, maar gebruikt om de reis naar de ­schepen van de smokkelaars en de ngo’s te bekostigen. Grote delen van de economie zijn daarop gericht. Wie achterblijft, is afhankelijk van het geld dat wordt teruggestuurd. 

Kinderen worden opgeofferd en vooruitgestuurd, rekenend op gezinshereniging. De moedige mensen die zich daartegen verzetten en niet alleen van hun leven, maar ook van hun land iets willen maken, botsen op een muur. Kordaat optreden tegen de mensensmokkelaars wordt moeilijk. Heel wat mensen leven van die smokkel. Een aantal van hen vergaarde inmiddels voldoende geld om zich naast een luxueus, cosmopolitisch bestaan ook wat leger, politie en politici te permitteren.

Explosief Egypte

Bijna een miljoen mensen opgehoopt in Libië, velen van hen onder mensonterende omstandigheden, ruim een half miljoen mensen in Italië, gefrustreerd omdat de weg noordwaarts is afgesneden, zoekend naar verdere smokkelroutes. Het is een explosieve situatie, maar veel onrustwekkender nog is dat het chaotische Libië, het uitgeputte Griekenland en het op de proef gestelde Italië op een kruitvat zitten. Dat heet Egypte. In Egypte leven meer dan 95 miljoen mensen, een derde daarvan is jonger dan 15. Als daar een burgeroorlog uitbreekt zoals in Syrië, is de meest aangewezen uitweg Libië en van daar verder naar Europa.

Hoe groot is de kans dat Egypte kantelt? De ­situatie in Egypte is al geruime tijd wankel. Nassers repressieve regime werd gecompenseerd door sociale maatregelen. Anwar Sadat en na hem Gamal Mubarak liberaliseerden de economie, ­lieten ­corruptie op grote schaal toe en compenseerden het gebrek aan sociale maatregelen met hardere repressie. Toen de ontlading kwam, sprak men van een Arabische lente. Het zou zowaar de eerste Facebook-revolutie worden. Wat een lichtzinnigheid toch. Snel bleek dat er oudere en krachtigere software voorhanden was: het islamisme.

Het moslimbroederschap werd in 1920 in Egypte opgericht. Het is ingeplant in de dorpen en de randen van de steden, spreekt vooral de mensen aan die de traditionele samenleving half verlaten hebben, zonder volwaardig in de moderne te zijn opgenomen. Zij wonnen de verkiezingen van 2011. In 2012 werd een moslimbroeder, Mohamed Morsi, president. Zijn grote verkiezingsbeloftes kon hij op korte termijn uiteraard niet waarmaken. Hij probeerde het met volmachten en frustreerde daardoor de mensen die op democratisering hoopten. Met een flinke dosis overdrijving werd hij de nieuwe farao genoemd. In 2013 greep generaal Abdel Fattah al-Sisi de macht, voorheen hoofd van de inlichtings­diensten.

Zijn regime is een repressieve militaire dictatuur. Moslimbroeders worden bij de vleet opgeknoopt. Men schat dat er tussen de 40.000 en de 60.000 politieke gevangenen zijn. Het resultaat is een steeds brutalere strijd tussen de islamisten en de regeringstroepen. Die woedt in een land dat het economisch veel moeilijker heeft dan voor die zogeheten lente. Toen bedroeg de jeugdwerkloosheid nog 25 procent, nu meer dan 33 procent.

Per jaar kwamen 15 miljoen toeristen wat geld spenderen in Egypte, nu nog amper 5 miljoen. Een harde ­dobber voor een economie waarin de toeristische sector ooit voor 12 procent van de tewerkstelling zorgde. Het leek erop dat in 2017 het toerisme weer zou aanwakkeren. Waarschijnlijk werd die hoop bewust de kop ingedrukt door de aanslagen op de christelijke kopten. De islamisten en ISIS rekenen erop dat dit potentiële toeristen de stuipen op het lijf jaagt en weghoudt van de piramiden, de Nijl en Sharm-el-Sheikh.

In 2010 telde Syrië 20 miljoen inwoners. Daarvan zijn, ten gevolge van de aanslepende ­burgeroorlog, inmiddels 5 miljoen mensen buiten Syrië op de vlucht. Een kwart. In Egypte zou dat neerkomen op meer dan 23 miljoen vluchtelingen. Men kan of durft het zich niet voor te stellen. Een aanslepende burgeroorlog in Egypte zou waarschijnlijk betekenen dat Europa zich volkomen sluit en de oorlogsdreiging sterk toeneemt.

Legale migratie

Men kan wel enigszins bedenken wat we zouden moeten doen. Italië helpen, snel. De mensen die daar vastzitten, en in aanmerking komen voor asiel, in grote getale in andere Europese landen hervestigen. In ruil voor de bereidheid hun migranten terug te nemen, de landen van oorsprong gunstigere handelsbetrekkingen, economische steun en ook kanalen voor reguliere migratie bieden. In Libië de mensensmokkelaars uitschakelen. De zuidwestelijke grens van Libië doeltreffender bewaken. De omstandigheden waaronder de migranten in Libië verblijven verbeteren. Verdere illegale migratie naar Europa ontmoedigen. De mensen die de gevaarlijke reis dan toch ondernemen, ­meteen terugbrengen naar een inmiddels veiliger Libië. Verhinderen dat ISIS zich terugplooit op en inplant in de Maghreb en Egypte. Diplomatisch bijdragen aan een stabiel Egypte. Een burgeroorlog helpen voorkomen. Ook de democratische en tot ­compromis­ geneigde krachten binnen het moslim­broederschap aanmoedigen …

Het kan worden opgesomd. De kans dat het wordt geprobeerd is echter niet bijster groot. De kans dat we in ons opzet slagen is nog een stuk ­kleiner. Europa zit op een tijdbom. Het beste is nu dat we ons voorbereiden op de explosie … en ondertussen toch proberen om hardnekkig en pragmatisch te doen wat we zouden moeten doen. En ­blijven herhalen dat het kan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden