Donderdag 21/11/2019
Mark Elchardus. Beeld Bob Van Mol

Europese Unie

Europa is te verdeeld om besluitvaardig te zijn

Mark Elchardus is emeritus professor aan de Vrije Universiteit Brussel en opiniemaker bij De Morgen. Zijn bijdrage verschijnt elke zaterdag.

Zelfs voor wie het wereldnieuws nauwelijks volgt, maakte 2018 duidelijk dat het niet goed gaat met Europa. We vieren Nieuwjaar, dansend op een vulkaan.

Amerika is een tanende wereldmacht, Europa een dolend schaap. Dus kan Amerika ons meesleuren in een voor ons heilloze handelsoorlog met China. Het kan, tegen onze belangen in, Iran destabiliseren, potentieel nieuwe, ongeziene vluchtelingenstromen op gang trekken. Europa is te verdeeld om besluitvaardig te zijn. Geabsorbeerd door existentiële problemen. Een harde brexit lijkt onvermijdelijk en kondigt zich aan als pure zelfverwonding. Over het Kanaal blijkt er onvoldoende politieke ernst en moed aanwezig om dit alsnog te voorkomen. Niet het lot van de Britten, noch de toekomst van Europa beroert de leden van het Britse Lagerhuis, wel de vraag hoe een miskleun electoraal kan worden verzilverd.

In vele landen zijn grote, beslissende problemen inmiddels van buitenlandse oorsprong. In België viel zowaar een regering over een pact van de Verenigde Naties. Een paar maanden geleden nog zou een niet onaardig aantal landgenoten niet geweten hebben dat de Verenigde Naties pacten sluiten, die dan via jurisprudentie een invloed hebben op hun leven. In dat opzicht lijken zij op de Britten. De Europese Unie was hen zo vreemd dat zelfs de grofste leugens over de gevolgen van een brexit erin gingen als zoete broodjes. 

Het acquis

Nochtans werden al bij de 100.000 bladzijden Europese regels en regeltjes in de nationale wetgevingen van de lidstaten geloodst. Het ‘acquis’, het verworvene, zo omschrijft de Europese elite die regelberg. Hij kwam zonder echte betrokkenheid van de kiezers van de lidstaten tot stand. Onvoorstelbaar eigenlijk dat in een democratie de kiezers nauwelijks bewust waren van de verregaande overdracht van de soevereiniteit van hun nationale staat naar Europese instellingen, centrale bankiers en soms wel erg fantasierijke rechters. 

De overdracht van bepaalde bevoegdheden is een noodzakelijke voorwaarde om zowel de Unie als de lidstaten slagkracht te geven, maar dat hoefde niet te gebeuren op een manier die de politiek zelf, de bekwaamheid van een gemeenschap om haar lot in eigen handen te nemen, ontkent en ondergraaft. Het Europese Unie-project, net als de multilaterale instellingen, van de Verenigde Naties over de vrijhandelsverdragen tot de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds, ontplooiden zich ten koste van politiek en democratie.

De Europese leiders komen samen voor een top over de brexit, deze maand in Brussel. Beeld AFP

Dat wreekt zich. Wat Europa betreft, waren de referenda in 2005 in Frankrijk en Nederland – die het Europees Grondwettelijk Verdrag afwezen – een teken aan de wand. Niet voor de Europese elite echter, die ze benaderde als een vervelende storing. De inktloonschrijvers werden aangemaand de tegenstanders van het verdrag af te doen als populisten en gevaarlijke nationalisten. 

De bijdehante technocraten stopten de elementen van het verdrag die zij noodzakelijk achtten in het Verdrag van Lissabon (2007), dat dan in Frankrijk en Nederland niet meer aan referenda werd onderworpen. Klus geklaard. Behalve dat de revolte bleef aanzwellen, het verlammende en verdelende euroscepticisme bleef groeien. Tot het de Unie én de Europese naties bedreigt. Grote delen van de Europese en nationale elites leven nu in de ban van angst voor de kiezer. Zij beschouwen de kiezer als het monster dat buiten de regeringsgebouwen op de loer ligt om alles wat zo moeizaam achter zijn rug werd opgebouwd te vernielen.

Geen Europese demos

De hardste eurosceptici doen afbreuk aan het belang van het Europees Parlement, maar hebben een punt als ze zeggen dat het geen echt parlement is, gewoon omdat er geen Europees volk is dat zich politiek één voelt. Er is geen Europese demos. Erkennen dat mensen bewogen worden door nationaal gevoel, lotsverbondenheid voelen met een nationale gemeenschap, inzien dat er voorlopig enkel nationale democratie bestaat… Het getuigt niet van identiteitspolitiek of ranzig nationalisme, maar van onmisbaar realisme.

Een Europese demos kan niet tégen de kiezer, maar enkel mét de kiezer worden gebouwd. Dat geldt ook voor multilateralisme en wereldorde. Alles waar we ons internationaal of supranationaal toe verbinden, elke overdracht van soevereiniteit, ongeacht of deze ons meteen onderwerpt aan hard law of ons op termijn via soft law bindt, dient naar de nationale politieke arena gebracht. Daar dient zij het voorwerp te zijn van debat, hevig, intens, geïnformeerd, niet vrijblijvend. Regeringen mogen desnoods vallen. Enkel op die manier kan een echte Europese gemeenschap groeien, kan multilateralisme worden gedragen. En als er nu twee ontwikkelingen absoluut noodzakelijk zijn om Europese staten toekomst te geven, dan zijn het wel deze.

Het getuigt van onze rijke ervaring met ontgoocheling dat wij een uitdrukking hebben om te zeggen dat een overwinning eigenlijk een nederlaag is, een pyrrusoverwinning. We hebben geen tegenhanger om te stellen dat een schijnbaar verlies een zege is. Nochtans is dat de wijze waarop we het euroscepticisme, de uitslag van het brexitreferendum, een regering die valt over een VN-pact, moeten bekijken. Eindelijk worden internationale afspraken en verdragen en transnationale beslissingen gepolitiseerd. Zij worden onderwerp van debat in de enige politieke arena die vandaag democratisch is, de nationale. Na tien jaar aanhoudend slecht nieuws over de kwaliteit van de democratie is dit iets om te vieren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234