Donderdag 30/06/2022
null Beeld DM
Beeld DM

ColumnMark Elchardus

Europa is een zwakkeling, maar wordt zich daar nu, samen met zijn grote lidstaten, van bewust

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB). Zijn bijdrage verschijnt tweewekelijks.

Mark Elchardus

Sinds de banken- en financiële crisis van 2008 volgt ramp op ramp. Het virus is nog niet bedwongen of er is oorlog in Europa. Energieschaarste jaagt inflatie aan.

Inflatie is een heftige belasting op de spaarpot. Voor mensen zonder spaarcenten maakt zij al snel het verschil tussen bescheiden luxe en reële ontbering. Het uitje voor een pizza met het gezin, een paar leuke spulletjes voor de kinderen, een bos lentebloemen dienen geruild voor leven in de kou, besparen op voeding en thuisblijven omdat benzine te duur is. Een groene utopie wellicht, een nachtmerrie voor de meesten.

Inflatie laat zich moeilijk bedwingen. Opvallend veel centrale bankiers voorspelden dat zij van voorbijgaande aard is - een bump in the road, meer niet. Dat is fluiten in het donker, maar het valt te begrijpen. Hardnekkige inflatie krijgt men pas onder controle met een drastische verhoging van de rente, wat doorgaans leidt tot massale werkloosheid.

Voorlopig wil nagenoeg niemand dat schrikbeeld onder ogen zien. We zien al genoeg verschrikkingen. Weinig experts hadden een oorlog in Europa verwacht. Opvallend veel ‘gewone mensen’ deden dat wel. Een onderzoek van het Clingendael Instituut bracht een paar jaar geleden al aan het licht dat 42 procent van de Nederlanders een oorlog in Europa mogelijk achtte; 30 procent vreesde voor een kernoorlog.

Soevereiniteit

De bloedrode en roetzwarte gruwel die we nu in Oekraïne zien, had waarschijnlijk niemand verwacht. Hij maakt onze machteloosheid ondraaglijk, maar maakt ons ook bewust van die machteloosheid. Escaleren verhoogt het risico op een kernoorlog. De-escaleren lukt niet. Het blijft bij wapenleveringen die volstaan om het lijden te rekken, niet om er een einde aan te stellen.

Pijnlijk is het besef dat we Poetins oorlog mee financieren zolang we gas of olie kopen van Rusland. De EU importeert 45 procent van zijn gas uit Rusland. Daar volledig mee stoppen is op korte termijn onmogelijk; het gedeeltelijk vervangen door ander gas is duur en economisch ontwrichtend. Inmiddels halen we energie uit steenkool en schaliegas, zonder protest van onze spijbelende klimaatscholieren. Wat verandert alles toch snel.

Het woord ‘soevereiniteit’, tot voor kort nog politiek incorrect, is nu op ieders lippen. ‘Globaliseren’ verwordt daarentegen tot een vies woord. Het roept het beeld op van een consumptieverslaafde die in ruil voor een shot goedkope spullen zijn ziel verkwanselt.

De crisis van 2008, Covid-19 en de oorlog in Oekraïne …, het zijn drie veldslagen tegen globalisering en deze heeft de oorlog verloren. Covid-19 maakte duidelijk dat wie geen industrie heeft een zwak land is. De oorlog in Oekraïne onderstreept dat hetzelfde geldt voor landen die hun eigen energie niet kunnen opwekken.

Europa is een zwakkeling, maar wordt zich daar nu, samen met zijn grote lidstaten, van bewust. Nieuwe uitdagingen staan op de agenda: herindustrialiseren, onafhankelijk worden voor strategische goederen, autarkisch voor energie en voedsel.

Hongersnood

Europa lijkt echter geen eigen stem te vinden en blijft de speelbal van krachten waar het geen vat op heeft, geplet tussen imperialistische ambities. We kunnen niet zonder Amerika, maar offert Amerika niet nodeloos Oekraïense levens op om Rusland een lesje te leren en China de wacht aan te zeggen (‘Probeer in Taiwan niet wat Poetin in Oekraïne probeerde!’)? Dient Amerika niet in de eerste plaats de belangen van zijn bedrijven, die ons nu duur en vervuilend schaliegas verkopen?

Nooit vergeten, de les van Flanders Fields. Beeld © Bart Leye
Nooit vergeten, de les van Flanders Fields.Beeld © Bart Leye

Het gedrag van Poetin lijkt zo onredelijk dat menige commentator hem gek verklaart. Dat is een domme manier om met een tegenstander om te gaan, maar in dit geval nagenoeg onweerstaanbaar.

Escaleert Poetin in wreedheid om verdere sancties en/of bevolkingsvlucht uit te lokken, of is die gruwel nu eenmaal eigen aan oorlog? Draagt elk van ons dat monster in zich? Is er nog wel een Poetin-strategie waartoe we ons redelijk kunnen verhouden? Wil hij Europa verdelen? Zonder veel succes dan voorlopig, maar wat als we moeten toezien op nog meer wreedheid, de inflatie aanhoudt, de miserie zich verspreidt, terwijl er steeds meer vluchtelingen komen uit Oekraïne, uit Rusland en, gedreven door honger, uit het Zuiden?

Rusland heeft een mislukte oogst achter de rug; China kende een paar slechte oogstjaren en koopt graan op de wereldmarkt terwijl de grote graanschuur, Oekraïne, in brand staat. Dat betekent hongersnood voor tientallen, zo niet honderden miljoenen mensen. De meeste revoluties beginnen omdat brood, couscous en pasta te duur worden. De geschiedenis kent ook eenvoudige regelmaten.

Historische analogieën

We leven nu onder omstandigheden waarin lessen uit de geschiedenis er meer toe doen dan lessen uit de economie, de psychologie of de sociologie. De historische analogieën die vandaag de wereldpolitiek bepalen, zijn echter moordend, destructief.

Poetin gelooft blijkbaar dat Oekraïne binnenvallen het pad naar de grootheid van het tsarenrijk ontsluit, terwijl Biden gelooft dat dit voor Rusland een nieuw, langgerekt Afghanistan kan worden. Vindt Europa een analogie die helpt te leven?

Misschien is het tijd voor een wandeling langs de militaire begraafplaatsen in de Westhoek. Die eindeloze rijen kruisen, die voortdurend herhalen: ‘Uiteindelijk bleek het allemaal zinloos.’

Dat betekent niet dat pacifisme het antwoord is, wel een defensie – militair en niet-militair – die aan eenieder duidelijk maakt dat agressie zinloos is.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234