Woensdag 16/10/2019
Mark Elchardus. Beeld Bob Van Mol

Opinie

En als we er nu eens van uitgingen dat politici even eerlijk zijn als u en ik

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB) en opiniemaker bij De Morgen. Zijn column verschijnt elke zaterdag

De lopende zaken van Charles Michel worden waarschijnlijk niet-lopende zaken, met de politieke partijen in campagnemodus. Een geschikt moment om na te denken over de deontologie van parlementslid en politiek commentator.

De strijd tussen partijen wordt overwegend beschouwd als een zero sum game: wat de ene wint, verliest de andere. Het politieke landschap wordt uitgetekend als een set vaste posities die kunstmatig op een eendimensionale links-rechtsas worden gesitueerd. In die simplistische benadering komen partijen nooit met nieuwe ideeën. Zij schuiven, van links naar rechts, van rechts naar links... Zo wordt politiek herleid tot een eentonige choreografie.

Berekening

Professionele politici kun je zo’n opvatting nog vergeven. Zij ervaren politiek als dat zero sum game: wat de een verliest, wint de ander. Elke politicus streeft daarom ook naar politiek succes. Maar commentatoren, die verdienen géén clementie als ze het politieke gebeuren herleiden tot geschuifel tussen links en rechts.

De jongste 25 jaar is volgens tal van commentatoren elke partij weleens opgeschoven richting extreemrechts. Extreemrechtse partijen zijn dan weer opgeschoven naar links. Linkse partijen schuiven verder naar links als daar concurrentie opduikt. Rechtse naar rechts als er op die flank iets beweegt. Nooit gebeurt dat omdat partijen tot nieuwe inzichten komen of uit hun botsende opvattingen inspiratie putten. Altijd wordt het, althans volgens de aanhangers van deze simplistische politicologie, geïnspireerd door politieke berekening. ‘Kortzichtige berekening’, wordt doorgaans gespecificeerd.

In De Zondag van 6 januari  verklaart John Crombez, voorzitter van sp.a, dat er minder migratie moet komen naar Europa. De volgende dag meldt De Wereld Morgen meteen dat hij “rechtserig” doet. Daarop volgt geen analyse van het migratiestandpunt van Crombez’ partij. Geen argumenten om aan te tonen dat eenzelfde of een hoger volume aan immigratie wenselijker is. 

De volgende dag in De Standaard verwijt Cas Mudde een hele reeks partijen dat ze opschuiven richting populisten. Voor Mudde betekent populisme nagenoeg hetzelfde als extreemrechts. En uiteraard, die partijen doen dat volgens hem louter uit kortzichtige electorale berekening. Alsof electorale winst de enige reden kan zijn die politieke partijen tot een bepaald standpunt brengt.

Het is opvallend dat voorstanders van directe democratie of burgerdemocratie wijzen op de voordelen van deliberatie boven het ja/neen-simplisme van een referendum. Van onze vertegenwoordigers in Kamer en Senaat wordt evenwel aangenomen dat zij niet kunnen beraadslagen, enkel schuiven, van links naar rechts en terug. Met als enige beweegreden: electoraal gewin. Als we dat echt geloven, nemen we dan niet beter meteen afscheid van de democratie?

Voortschrijdend inzicht

Hoe ziet de politiek eruit als we ervan uitgaan dat partijen en politici hun standpunten om inhoudelijke redenen kiezen? Daarenboven basiswaarden huldigen die hen leiden, maar niet volstaan om meteen duidelijke standpunten te hebben over alle problemen. 

De wereld verandert. Vandaag stellen zich acute kwesties waarvan weinigen zich 50 jaar geleden bewust waren: de opwarming van de aarde, het migratie- en integratievraagstuk, de toekomst van de EU, het reguleren en controleren van de internationale financiële markten… Tegelijk zijn nieuwe technologische mogelijkheden in opmars. Het is aan de partijen om, in het licht van hun waarden en na raadpleging van experts, voorstellen te doen om de problemen van onze tijd op deze of gene manier aan te pakken.

De posities die partijen in het verleden hebben ingenomen, volstaan niet om dat te doen. Er is telkens wat weg af te leggen. De gevoeligheid voor problemen moet groeien. Partijen dienen een electoraat te vinden dat die gevoeligheid deelt. Tegelijk zoeken ze naar betere mogelijkheden om de problemen naar beleid te vertalen. Die moeten vervolgens als standpunten worden verduidelijkt en verdedigd. 

Is het uitgesloten dat sommige partijen sneller dan andere de gevoeligheid voor bepaalde problemen oppikken en over oplossingen nadenken? Nee toch, we zagen over de laatste halve eeuw haast alle partijen weleens het voortouw nemen? Kunnen die dan niet een inspiratiebron zijn voor de andere partijen, al was het maar om te beseffen dat zich een nieuw maatschappelijk probleem stelt? Moet dat meteen omschreven worden als electoraal berekend geschuifel? Is het echt onmogelijk het te beschouwen als voortschrijdend inzicht? Waarom zouden politieke partijen de enige organisaties zijn die niet van soortgenoten kunnen leren?

Er is veel kritiek op politici die harde taal gebruiken, omdat dat het politieke en maatschappelijke klimaat verhardt. Maar wat te denken van de commentatoren die dag in dag uit, zin na zin, woord na woord, een cynisch beeld van de democratie ophangen? “Wat”, om even in hun denkwereld te treden, “zit daar achter”, waar willen zij naartoe?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234