Zondag 01/11/2020
Beeld DM

ColumnVincent Stuer

Een volk dat goed in zijn vel zit, zou het debat over racisme omarmen

Vincent Stuer is schrijver en theatermaker. Hij werkte als woordvoerder in het Europees Parlement. Hij schrijft tweewekelijks voor deze krant, afwisselend met Mark Elchardus.

Toen Guiseppe Verdi aan Don Carlos werkte, was het gevecht om de Italiaanse eenmaking nog volop bezig. De negentiende-eeuwse componist zat zo dicht bij het slagveld dat hij ‘er niet van zou verschieten dat er elk moment een kanonskogel zijn kamer zou binnenrollen’, schreef hij. Zijn hele leven had hij de soundtrack van de revolutie geleverd, en voor het hoogtepunt ging hij op zoek naar het ultieme beeld van een onderdrukt volk. Een deerniswekkend volk, dat door despotisme ervan weerhouden wordt zichzelf te kunnen zijn. Een dapper volk, dat de Italianen ertoe zou bewegen hun voorbeeld te volgen. Dat konden alleen de Vlamingen onder Filips II zijn.

Don Carlos, afgelopen seizoen nog te zien bij Opera Vlaanderen in een diepmenselijke regie van Johan Simons, blijft ook nu nog pakkend. De koorscènes waarin de Vlaamse afgevaardigden smeken, ‘Sauvez, sauvez notre patrie’, tegenover de bulderende onbuigzaamheid van Filips: ‘Les flamands sont des infidèles!’ – het hele genie van Verdi stond aan de kant van de machtelozen. Niet verwonderlijk dat een opstandige, democratische Italiaan in de jaren 1860 inspiratie vond bij de Spaanse Nederlanden driehonderd jaar eerder. #FlemishLivesMatter.

Ondenkbaar racisme

Don Carlos gaat over macht. Over de onmogelijkheid van vrijheid onder brute, uniforme machtspolitiek. Over het recht die macht in vraag te stellen. De eerste Vlaamse afgevaardigde die Johan Simons liet rechtstaan, voor hij op de brandstapel belandde, was een zwarte Amerikaan, de schitterende bas-bariton Justin Hopkins. Voor wie nog niet doorhad: dit gaat over nu.

Die boodschap gaat aan Vlaanderen grotendeels voorbij. Want anderhalve eeuw na Verdi is het Vlaamse zelfbeeld een anachronisme geworden, dat kritisch denken in de weg staat. Zo wordt elk gesprek over racisme, xenofobie of onverdraagzaamheid platgeslagen, zodra het de Vlaamse zelfgenoegzaamheid bedreigt. Racisme, zei Liesbeth Homans (N-VA) ooit, is een ‘relatief begrip’ dat vooral ‘als een excuus wordt gebruikt voor persoonlijke mislukkingen’. Ook de voorbije weken klinkt het in koor dat de Vlaming vooral niet als racistisch gebrandmerkt mag worden. Het debat komt er volgens Bart De Wever (N-VA) immers op neer dat ‘minderheden worden bevestigd als slachtoffergroepen en de autochtonen de dadergroep zijn’.

Een volk dat goed in zijn vel zit, zou het maatschappelijk debat over racisme nochtans omarmen. Het zou er een dankbare aanleiding in zien om duidelijk te maken dat Vlaanderen Amerika niet is, en waarom. Het zou aantonen dat de meest pijnlijke pagina’s uit het Vlaamse verleden ons inspireert om het beter te doen. Maar in het Vlaamse wereldbeeld is maar plaats voor één slachtoffer, Vlaanderen zelf, en aandacht geven aan andere slachtoffers voelt als ‘zelfafwijzing’ – De Wevers nieuwe walgwoord. De verdenking van racisme is niet zomaar onterecht. Ze is ondenkbaar.

'Don Carlos', vorig jaar te zien in Opera Vlaanderen. Stuer: 'Het hele genie van Verdi stond aan de kant van de machtelozen.'Beeld Annemie Augustijns

Ondankbare onderdanen

Het volwassen Vlaanderen is Don Carlos ontgroeid en tot Filips II verworden. Als de schrijnende situatie in zijn Vlaamse gebieden hem voorgelegd wordt, wuift hij het weg: ‘U zult van mening veranderen als u, zoals Filips, ’s mensenhart leert kennen.’ Het cynisme van de machthebber heeft geen tijd voor Gutmenscherei, het denkt eenvoudiger: ‘De werkman in de steden, landbouwers op het veld; trouw aan God en Koning, berustend in hun lot. Dezelfde vrede geef ik aan Vlaanderen.’ Ook die echo klinkt bij De Wever, als hij de migrant leert dat hij zich niet moet wentelen in een slachtofferrol, want hier geniet hij ‘een samenleving die oneindig meer kansen biedt dan zijn land van oorsprong.’ Burgerplicht bestaat eruit je lot niet te proberen verbeteren maar het lijdzaam te ondergaan. Zo spreekt de macht altijd.

Maar geen enkel probleem verbetert door erover te zwijgen. En ook zonder ‘culpabiliseren’ (die andere dooddoener) zijn er wel wat aanwijzingen dat de Vlaming niet zo goed in zijn vel zit. Bijna twee op de tien stemden voor het Vlaams Belang, geleid door een stelletje jonkies die flirten met het ranzigste wat er wereldwijd te vinden is. Meer dan twee op tien stemden voor N-VA na een campagne die ronduit anti-migratie was, belichaamd door een man die het Vlaams Belang vergoelijkt en aanhaalt (‘Het Vlaams Belang is niet racistisch’, ‘Ik probeer er ook inspiratie uit te halen’.)

Je hoeft geen deskundige te zijn om de sociologie en psychologie achter de veralgemeende angst te begrijpen, die de voorbije decennia de hele westerse wereld overspoelde. Je hoeft geen ervaringsdeskundige te zijn om te weten dat die ook bij ons steeds vaker dreigt door te slaan naar persoonlijk, hatelijk en onrustwekkend racisme.

Het is een onzekere, eenzame koning die die werkelijkheid niet aandurft.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234