Maandag 13/07/2020

OpinieAlicja Gescinska

Een remedie tegen fake news? Zelfkritiek

Alicja Gescinska.Beeld Stefaan Temmerman

Alicja Gescinska is filosofe en schrijfster. Ze schreef dit jaar het Essay voor de Maand van de Filosofie, ‘Kinderen van Apate’.

Enkel wie de voorbije jaren onder een steen geleefd heeft kan het ontgaan zijn: de ontwaarding van waarheid in het politieke en publieke debat. Aan alle kanten van het ideologische spectrum leeft de overtuiging dat de waarheid met voeten getreden wordt door politieke tegenstanders. 

Verschillende termen die daaraan uitdrukking geven zijn geheel ingeburgerd: fact-free politics, alternatieve waarheden, hoaxen, nepnieuws, post-truth. Maar hoe moeten we het tij keren? Hoe kunnen we waarheid herwaarderen? Een pasklaar antwoord of toverformule is er niet. Maar het zou heilzaam zijn, mochten we allen onze ‘innerlijke Socrates’ wat vaker tot leven roepen. De filosofie kan een reddingsboei zijn in tijden van waarheidsontwaarding.

Met enkele weken vertraging is eindelijk de Maand van de Filosofie van start gegaan. Dit Nederlandse initiatief om het belang van filosofie te populariseren bestaat al bijna twintig jaar. Wat kan filosofie, de liefde voor wijsheid en de zoektocht naar waarheid, voor ons betekenen? Wat is de relevantie van filosofie buiten de grenzen van de filosofie? In onze post-truth-tijden waarin de eerbied voor waarheid en wijsheid in de hoek zit waar de klappen vallen, is de filosofie bijzonder relevant. Althans, de filosofie zoals die begrepen werd door Hans-Georg Gadamer.

‘De ander kan gelijk hebben’

De Duitse denker stelde dat filosofie en kennis draaien om het verruimen en versmelten van onze geestelijke horizonten. Uit je eigen denkkaders treden, dat is het begin van alle inzicht. Voor wie daar niet toe in staat is, is nadenken niets anders dan een surplace van de geest. Toen Gadamer op hoge leeftijd gevraagd werd hoe hij zijn filosofie zou samenvatten, antwoordde hij met een enkele zin: Der Andere könnte Recht haben. De ander kan gelijk hebben.

Die ingesteldheid is allerminst een relativistische, waarheidsloochenende zelftwijfel. Het is een twijfel die de waarheid eerbiedigt, en die begint bij de erkenning dat kennis van waarheid dialogisch tot stand komt. Filosofie draait niet om loutere feitenkennis, maar om wijsheid. 

De filosofische geest is een levensinstelling, een houding. Die kenmerkt zich enerzijds door de wil om te weten, de eerbied voor waarheid. Door een streven naar ‘accuraatheid’; de wil om onze overtuigingen zo accuraat mogelijk te vormen en uit te drukken. Anderzijds kenmerkt de filosofische levensinstelling zich door het besef van het niet-weten: de zelftwijfel en de kritische introspectie.

Zelftwijfel ontbreekt al te zeer in onze tijd vol stelligheid, waarin het maatschappelijk debat vaker de vorm aanneemt van een duel dan van een dialoog. Zelftwijfel wordt te zeer als een teken van zwakte gezien, van onstandvastigheid. Een opiniemaker of politicus wordt dan algauw als een ‘draaier’ weggezet. Maar enkel wie niet nadenkt, verandert nooit van mening. En enkel wie niet twijfelt, ziet nooit redenen om zijn mening te herzien. 

De kwaliteit van een politicus groeit met zijn bekwaamheid tot kritische introspectie. Abraham Lincoln geldt niet toevallig voor velen als de grootste Amerikaanse president aller tijden. Hij was buitengewoon vaardig in het betwijfelen van alles en vooral van zijn eigen inzichten. Volgens sommigen was hij zelfs een ‘pathologische twijfelaar’. Mocht dat zo zijn, moeten we misschien concluderen: zelfs uit een aan ziekelijkheid grenzende zelftwijfel kan heel wat goeds voortkomen.

Teken van intelligentie

Zelfkritiek is niet enkel een cruciale voorwaarde van voortschrijdend inzicht en een teken van intelligentie. Ze is ook een voorwaarde van democratische politiek tout court. Zelfkritiek dwingt je immers tot het innemen van andere gezichtspunten, en als volksvertegenwoordiger is dat precies jouw opdracht: de belangen en bezorgdheden van anderen beter begrijpen en dienen. In een individu en in een democratie is zelfkritiek een sterkte, geen zwakte.

Ook wij burgers moeten de Socratische daimoon van zelftwijfel niet sussen, maar opzwepen. Wanneer we wat meer aan zelftwijfel lijden en aan kritische introspectie doen vooraleer we de publieke arena betreden, zal dat een minder polariserend debat tot gevolg hebben. Stellige twijfel is een remedie voor de betwijfelbare stelligheid die het debat al te zeer domineert. De kans is immers kleiner dat we vastroesten in ons eigen grote gelijk. 

En als we minder vastzitten in ons eigen gelijk, is de kans groter dat we meer in waarheid leven. Immers: zij die in politieke en maatschappelijke kwesties dé waarheid menen te bezitten, zijn haar spoor meestal bijster.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234