Vrijdag 02/12/2022
Anton Jäger. Beeld dm
Anton Jäger.Beeld dm

ColumnAnton Jäger

Een obsessie met fascisme kan de ware aard van de trumpiaanse dreiging verdoezelen

Anton Jäger is historicus van het politieke denken aan het Leuvense Hoger Instituut voor Wijsbegeerte. Zijn column verschijnt tweewekelijks.

Anton Jäger

Zo cru had hij het nog niet gezegd. In zijn speech op 3 september poogde Amerikaans president Joe Biden eerst en vooral een overzicht te geven van zijn ambtstermijn en de verwezenlijkingen van zijn Democratische administratie. Maar Biden had ook wat te zeggen over een fractie die hem in 2024 van de presidentiële troon wil stoten. De ‘MAGA Republikeinen’ onder leiding van Donald Trump waren volgens hem een bedreiging voor de republiek en neigden zelfs naar semifascisme. Het infame f-woord was gevallen.

De reacties lieten niet op zich wachten. Terwijl verschillende Republikeinen verontschuldigingen eisten van Biden stoften liberale commentatoren hun argumenten over een nakend fascisme af. Yale-historicus Timothy Snyder had het over een Weimar-moment, journaliste Sarah Kendzior voorspelde een hitleriaanse coup d’état.

Die parallellen tussen Trump en de jaren dertig moeten we niet minimaliseren. Zoals Hitler en Mussolini is Trump een luie regent, die zijn beleid graag aan specialisten en hoge functionarissen overlaat, terwijl hij als een digitale Bonaparte zelf met de massa’s dweept. En net zoals toen dankt Trump zijn macht vooral aan de groep meegaande conservatieven in de Republikeinse Partij, die extreemrechts vooral als pion tegen vijanden willen inzetten.

Daarna houden de gelijkenissen snel op. Trump bouwde voort op het almachtig presidentschap dat hij van Obama en Bush Jr. erfde, die eveneens zonder parlementaire toestemming droneaanvallen uitstuurden. Van normvervaging was toen geen sprake. En al voerde hij een uiterst chaotisch buitenlandbeleid, Trump voerde minder oorlog dan de meeste van zijn voorgangers.

Republikeinen danken hun macht ook niet aan een massabeweging in een strak georganiseerde partij. Ze halen die eerder uit al bestaande posten in de Amerikaanse staat, die sinds de achttiende eeuw altijd sterk elitaire trekken heeft vertoond. Het Electoral College met zijn kiesmannen – origineel ontworpen om zuidelijke staten te beschermen tegen antislavernijsentiment in het noorden – is er enkel het meest uitgesproken voorbeeld van.

Amerikaans filosoof Corey Robin spreekt zelf liever van rioolconstitutionalisme (gonzo constitutionalism): het genadeloos uitbuiten van de meest antidemocratische aspecten van de Amerikaanse grondwet, zonder ooit een letterlijke coup te overwegen. Autoritarisme 2.0, zonder reëel gemobiliseerde massa’s.

Een obsessie met fascisme kan de ware aard van de trumpiaanse dreiging dus ook verder verdoezelen. Volgens Robin karakteriseren liberalen de macht van de GOP (Grand Old Party) altijd op een welbepaalde manier: “Wetteloze vijanden van de grondwet die zich baseren op een combinatie van hondsdolle retoriek en gemobiliseerde massa’s om gevestigde instellingen te verwoesten.”

Maar is dat de échte machtsbasis van het regime? Het waarlijk verontrustende feit aan het MAGA-republicanisme is eerder, aldus Robin, “dat het uiteindelijk niet afhangt van deze of gene vijand van de democratie – niet van demagogie, populisme of massa – maar van de constitutionele steunpilaren die we in de middelbare school hebben leren bewonderen.”

De constitutionele cultus dient volgens hem dus als obstakel voor ware politiek. Sinds 1994, toen Newt Gingrich het Congres veroverde, focussen de Republikeinen openlijk op de hoogste toppen van de Amerikaanse staat: hoge rechters, militair personeel, ambtenaren, het presidentschap en zijn kiesmannen.

Enkel in 2004 won de GOP met een populaire meerderheid de presidentsverkiezingen, toen Bush Jr. een krappe 50,7 procent van de stemmen haalde. Voor de rest versterkte de GOP haar grip op het Amerikaanse staatsapparaat vooral via minderheidsmechanismen: rechters aanstellen bij het Hooggerechtshof, kiesdistricten hertekenen en weerspannig stemmen in de Senaat.

Lokale kiezersrepressie en zogenaamde gerrymandering behoren al ettelijke jaren tot dat autoritaire arsenaal. Staten hebben vaak zelf controle over hoe ze hun kieskaart inrichten en kunnen zo gemakkelijk hun eigen meerderheden ontwerpen. Aan creativiteit geen gebrek: een district waar de grenzen mooi rond een kuststad vol Democraten lopen, een lus die toevallig alleen rurale gebieden omhelst.

Eerder dan fascisme biedt de partij vandaag dus vooral de uitgepuurde oligarchie: het lustig hanteren van de laatste antimajoriteitshendels in de Amerikaanse republiek. “Hoe minder mensen stemmen, hoe beter voor ons”, gaf opper-Republikein Mitch McConnell vorig jaar grif toe in het Congres. Semifascisme is een retorisch dankbare term voor dat gedrag – maar uiteindelijk hoeft niet alles dat slecht is hetzelfde te zijn.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234