Zondag 25/07/2021
Mark Elchardus. Beeld DM
Mark Elchardus.Beeld DM

ColumnMark Elchardus

Een nieuw soort autocraten dient zich aan. Werken we hun opkomst niet zelf in de hand?

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB). Zijn bijdrage verschijnt tweewekelijks, afwisselend met Vincent Stuer.

Zelfs autoritaire regimes zijn niet bestand tegen lange wachtrijen voor lege winkels. De Cubanen proberen ons dat nog maar eens duidelijk te maken. Mensen van mijn generatie werden overtuigd democraat door wat we lazen over dictators. Het folteren, de corruptie, maar ook het bestuur van het land dat zich afsnijdt van de mensen. De leider en zijn omgeving belanden in een echokamer, horen nog enkel zichzelf en het gevlei van de getrouwen. Het voordeel van democratie is niet alleen minder onderdrukking, maar ook meer luisterbereidheid en daarom, uiteindelijk, meer vooruitgang, welvaart en welzijn.

Mijn generatie leefde nog in de nabijheid van dictators. Er was die eindeloze stoet Latijns-Amerikaanse caudillo’s. Wij lazen over de strijd tegen Batista in Cuba, kenden mensen die gingen vechten tegen Somoza in Nicaragua, konden praten met Chilenen gevlucht voor Pinochet. We maakten ook de Chinese Culturele Revolutie mee – die ‘tienjarige holocaust’ – en keken verbijsterd naar Vlaamse scholieren die de wereld wilden redden door te zwaaien met Mao’s rode boekje.

Dankzij de golden sixties konden onze medeburgers in Lloret de Mar aan de Costa Brava de levende dictatuur van Generalissimo Franco gaan observeren, althans als toerist. Bij terugkeer vertelden zij over sangria en paella, en over hoe werd gefluisterd op café en met getild hoofd werd gewezen in de richting van vermoedelijke verklikkers.

De vroegere Spaanse dictator Francisco Franco in 1938.  Beeld AP
De vroegere Spaanse dictator Francisco Franco in 1938.Beeld AP

In de zomer van ’75 keek de wereld naar Franco. Zou hij de doodstraf van de vijf studenten veroordeeld voor terrorisme omzetten in levenslang? Hun foto’s hingen in menige studentenkamer. Hij liet ze executeren. Twee maanden later stierf hij. Rond die tijd begon wat in de politieke wetenschap te boek staat als de derde democratiseringsgolf. De dictaturen in Griekenland en Portugal vielen al in 1974. Toen werd 29 procent van de landen in de wereld beschouwd als democratisch, in 1995 was dat al 57 procent. Sindsdien is er terugloop: minder dan de helft van de landen is vandaag nog democratisch.

Een nieuw soort autocraten dient zich aan. Vaak genoemd zijn Silvio Berlusconi, Jair Bolsonaro, Rodrigo Duterte, Recep Tayyip Erdogan, Naranda Modi, Viktor Orbán, Vladimir Poetin en Donald Trump. Hun regimes worden omschreven als “gepersonaliseerde autocratieën” omdat zij niet zozeer een beweging of partij vertegenwoordigen of gedragen worden door het leger, maar persoonlijk via de stembus naar autocratische macht streven.

Het is een bont gezelschap van luide dwarsliggers. Er valt niet één lijn te trekken, hoewel er hier en daar wel overeenkomsten zijn met de ‘sterke mannen’ van weleer: de brutaliteit, de corruptie, de personencultus, de viriele snoeverij, de paranoïde afhankelijkheid van een binnenste kring van cronies die de leider ook een mes in de rug kunnen steken. Het verschijnsel is echter voldoende nieuw om het niet meteen tot het vertrouwde te reduceren.

Het gaat om mensen die verkiezingen moeten winnen en daartoe populair moeten zijn. Zij proberen te bepalen wat de kiezers te lezen, te horen en te zien krijgen. De macht die zij verwerven via electoraal succes willen zij vergroten ten koste van andere vormen van macht. Vandaar hun streven naar controle over de media en, in landen waar de rechterlijke macht domineert, proberen zij uiteraard zoveel mogelijk bevriende rechters te benoemen. Brute repressie wordt zo lang mogelijk vermeden: zes maanden celstraf voor een spandoek die het regime niet behaagt… een Mechelse rechter draait er zijn hand niet voor om, maar de meeste nieuwe autocraten zijn daarin wat terughoudender en subtieler.

Werken we die nieuwe vorm van autocratie eigenlijk niet in de hand? Om steeds meer gevoeligheden te sparen, wordt de vrijheid van meningsuiting beknot. Een ongepaste uitspraak geldt meteen als een oproep tot geweld en discriminatie. Het parlement speelt een steeds bescheidener rol. Rechters hebben een ware juristocratie gevestigd. Mensen willen daartegen worden beschermd, maar hebben het gevoel dat niet naar hen wordt geluisterd, dat stemmen geen zin meer heeft.

Worden zij op die manier niet klaargestoomd om hun vertrouwen en hoop te stellen in een leider door wie zij zich vertegenwoordigd voelen, van wie zij geloven dat hij hen weer controle geeft over alles waarop zij greep verliezen? Net als vroeger aan de Costa’s wordt in onze cafés veel gefluisterd. Met opgetrokken wenkbrauwen en getild hoofd wordt verwittigd als een killjoy in de buurt komt.

Democratie zorgt beter voor gevulde winkels dan dictatuur, maar overleeft maar moeilijk als mensen hun mening niet meer durven zeggen of als onvoldoende naar hen wordt geluisterd. Zij willen dan al snel een brutale, ongeremde stem horen, en nemen er de rest lieverlede bij.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234