Zondag 27/09/2020

OpinieSven Biscop

Een alliantie van democratieën: mét de VS of vóór de VS?

De Amerikaanse buitenlandminister Mike Pompeo bespreekt de toekomst van de vrije wereld in Yorba Linda, Californië.Beeld AFP

Prof. dr. Sven Biscop doceert aan de UGent en leidt het programma Europa in de wereld aan het Egmont – Koninklijk Instituut voor Internationale Betrekkingen in Brussel.

VS-minister van Buitenlandse Zaken Mike Pompeo heeft opgeroepen tot een ‘alliantie van democratieën’ tegen China. De Verenigde staten hebben dit idee al eens eerder gelanceerd: in 2003, toen de VN-Veiligheidsraad een mandaat voor de inval in Irak weigerde, als een alternatief kanaal om de invasie te legitimeren.

Vandaag zijn de VS ontevreden met de weinig enthousiaste reactie van de NAVO-bondgenoten op het streven om de alliantie meer op China te richten. Voor de Europeanen blijft Rusland de bestaansreden van de NAVO. Voor de EU had de Trump-administratie sowieso al weinig sympathie. De EU is meer en meer bezorgd over haar soevereiniteit in het licht van China’s toenemende invloed. Tegelijk zet ze haar eigen strategie uit, om zich te onderscheiden van de veel hardere Amerikaanse houding.

Door de Europese en Aziatische bondgenoten samen te brengen in een alliantie van democratieën onder Amerikaans leiderschap hopen de VS hen op dezelfde lijn te krijgen. Het zou echter ook een stap zijn naar de opdeling van de wereld in twee rivaliserende machtsblokken – en dat is wat de EU precies moet vermijden. Een nieuwe koude oorlog, namelijk het wederzijds ontkoppelen van de economieën en systematisch elk initiatief van de tegenzijde ondermijnen, zou de wereldpolitiek verlammen en de economie na de coronacrisis in een nog diepere recessie duwen.

Secundair theater

Net zoals in de Koude Oorlog zou Europa een secundaire actor zijn tegenover de VS, maar nu ook in een secundair theater want Azië zou nu het belangrijkste schouwtoneel zijn. De Europese en Amerikaanse belangen vallen grotendeels samen, maar zijn niet identiek. De VS zullen zich niet bekommeren om het Europese economisch belang. Veel fundamenteler is dat voor de VS, die de onbetwiste nummer één willen blijven, de opkomst van China an sich een probleem is. Als – en alleen als – China de basisregels van de wereldorde respecteert, kan Europa best leven met China als grootmacht.

Een alliantie van democratieën zou er dan ook niet echt een mét de VS zijn maar eerder vóór de VS, ter bevordering van het Amerikaans belang, waaraan de belangen van de bondgenoten onvermijdelijk ondergeschikt zouden worden. Als de VS hun bondgenoten echt aan boord willen brengen, moeten ze hen meer oprecht consulteren in bestaande organisaties als de NAVO, eerder dan hun agenda op te leggen. Washington moet samenwerken met sleutelactoren zoals de EU en een gemeenschappelijke agenda bouwen in plaats van te dreigen met economische sancties tegen wie de VS niet volgt.

De Europese leiders en de secretaris-generaal van de NAVO, Jens Stoltenberg, eren de coronaslachtoffers in Madrid.Beeld EPA

Als er een nieuw verband nodig is, dan een dat de huidige scheidslijnen doorkruist. De ‘alliantie voor multilateralisme’ die Frankrijk en Duitsland in 2019 op de algemene vergadering van de VN gelanceerd hebben, is in dat opzicht veelbelovend. Dit netwerk tracht tijdelijke coalities op te zetten rond specifieke thema’s, met als algemeen doel het handhaven van de op regels gebaseerde wereldorde. 

Een goed voorbeeld van hoe zo’n flexibele diplomatie kan werken, is de creatie van een tijdelijk beroepsmechanisme in de Wereldhandelsorganisatie in maart 2020, door de EU, China en veertien andere lidstaten, nadat de VS het permanente mechanisme hadden geblokkeerd. Het doel is niet om zich te verenigen tegen China of iemand anders, maar om China en anderen mee in het bad van de multilaterale samenwerking te trekken die ook hun belangen dient.

Mensenrechten

Veel hangt natuurlijk af van hoe China zich gedraagt. China is een autoritaire staat en het is een grootmacht. De EU en de VS moeten opkomen voor de mensenrechten en dus China bekritiseren voor het verbreken van het principe van ‘één land, twee systemen’ in Hongkong en voor de verschrikkelijke behandeling van de Oeigoeren in Xinjiang. Maar omdat China een grootmacht is, spreken Europa en Amerika zich uit in het besef dat ze weinig hefbomen hebben.

Als China morgen een democratie wordt, dan zou het nog altijd een grootmacht zijn met wereldwijde belangen. Een democratisch China zou wellicht zijn aanspraken op de Zuid-Chinese Zee niet opgeven, of de Nieuwe Zijderoute, of zijn beïnvloedingsoperaties in Europa en elders. Dat is wat direct het Europese en Amerikaanse belang raakt en waartegen ze moeten terugduwen wanneer China de regels van de wereldorde schendt.

De EU en de VS moeten het mensenrechtendiscours handhaven, maar ze moeten hun politieke, economische en militaire macht inzetten om China te engageren bij de internationale eerder dan bij de binnenlandse politiek. China zal zijn binnenlands beleid niet veranderen, want voor het regime staan hier vitale belangen op het spel. De Sovjet-Unie heeft zijn interne beleid ook nooit veranderd onder westerse druk. Maar in de internationale politiek hebben de EU en de VS samen wel hefbomen. Niet door op simplistische wijze een nieuwe koude oorlog te beginnen waarin iedereen zou verliezen. Wel door op een slimme manier terug te duwen tegen China waar het moet, en samen te werken met China waar het kan.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234