Maandag 06/04/2020

Opinie

Doe dit systeem van schuld en boete op de schop

Jan Verplaetse.Beeld rv

Jan Verplaetse is moraalfilosoof UGent, auteur van Zonder vrije wil (2011) en lid van Consequent, een denktank die zich verdiept in de vrije wil.

Het verdict is gevallen. Renaud Hardy is over de heel lijn schuldig en wacht een levenslange straf. De samenleving voelt zich beschermd tegen feiten die zelfs te gruwelijk waren om te bekijken. Het kwaad in eigen persoon verdwijnt in de gevangenis: onze moderne hel. Gerechtigheid is geschied. Mogen de slachtoffers of hun nabestaanden rust vinden.

En toch is die gerechtigheid broos. Wie het proces een beetje volgde, weet dat we met een gestoorde dader te maken hebben die zijn stoornis niet zelf koos. Zijn afschuwelijke daden zou hij nooit gepleegd hebben mocht hij mentaal gezond zijn. Klopt, maar – zo werpen de meeste deskundigen tegen – hij had toch voldoende wilsvrijheid waardoor hij die vreselijke misdaden kon vermijden. Hij bezat voldoende vrije wil die hem schuldig maakt en voorwerp van langdurige straf.

Gradaties van toerekeningsvatbaarheid

Neuroloog Chris van der Linden overdreef misschien dat medicatie of parkinson Hardy deed moorden. Ik ben geen psychiater om dat twijfelachtige verband te bevestigen. Maar niemand greep die deze overdrijving aan om een fundamentelere vraag te stellen. Als medicatie, parkinson, psychopathie of sadisme de moorden niet veroorzaakten, wat dan wel? En wanneer je die ontbrekende schakel vindt, stel vervolgens de vraag: had Hardy hierover controle waardoor hij de gevolgen kon vermijden? Kon Hardy die schakel vrij kiezen? En zo ja, hoe verklaar je dat de feiten zich toch voordeden?

Niemand? Niet helemaal. Op radio was er Christian Denoyelle, van de Hoge Raad van de Justitie, die pleitte voor de invoering van gradaties van toerekeningsvatbaarheid. Rechters hoeven niet zwart-wit te oordelen over de schuld van een dader. Zoals in Nederland kunnen ze dan gemakkelijker straffen én interneren. Maar dit lost het basisprobleem niet op. Een beetje toerekeningsvatbaar staat gelijk aan een beetje vermijdbaar. Maar wat betekent ‘een beetje vermijdbaar’? En hoe bepaal je dit, in vergelijking met ‘een beetje meer’? Werken met gradaties is noch theoretisch noch praktisch een stap vooruit.

In deze krant stond ook de analyse van filosoof Gerbert Faure (DM 3/3). Hij zag scherp in dat ons schuldstrafrecht elk redelijk fundament mist. Hij redeneerde helder dat “weten wat je doet en doen wat je wilde” geen criteria voor schuld kunnen zijn. Ook in de valkuil van de vrije wil trapte Faure niet. Wie menselijk gedrag nauwkeurig bestudeert, komt tot het inzicht dat alleen oorzaken die buiten onze controle liggen dit gedrag verklaren. Hij gaf toe dat de veronderstelling van een vrije wil, die controleert zonder oorzaken, een absurditeit is.

Wanhopige suggestie

Ook zijn volgende denksprong was consequent. Zonder vrije wil geen schuld en geen morele verantwoordelijkheid. Die stap vergt moed. Misstappen kunnen we enkel begrijpen en hopelijk in de toekomst voorkomen. Faure maakte de juiste analyse. Maar dan sloeg de angst hem om het hart. Een samenleving zonder schuld en morele verantwoordelijkheid, leidt die niet tot chaos en anarchie? In plaats van na te denken over schuldloze alternatieven, blijven misdadigers – aldus Faure – uiteindelijk toch schuldig en verantwoordelijk. We moeten in schuld blijven geloven “omdat ontkenning van de verantwoordelijkheid van de dader de waardigheid van het slachtoffer negeert.” We moeten onszelf illusies wijsmaken uit respect voor de slachtoffers. Hoezeer ik ook meevoel met de beschadigden, geef toe dat die wanhopige suggestie net bewijst hoe onhoudbaar ons huidig denken over gerechtigheid en schuld is. 

Een meer hoopvolle suggestie: doe dit systeem van schuld en boete op de schop en vervang het door een rechtbank die, eenmaal de feiten bewezen zijn, maatregelen neemt die de samenleving beschermt, de dader op zijn (eventuele) vrijlating voorbereidt en de slachtoffers behalve erkent in hun leed ook instrumenten aanreikt om zich op een betekenisvolle wijze te verhouden tegenover het misdrijf. Ik voorspel een andere verdict dan dit virtuele doodvonnis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234