Dinsdag 22/10/2019

Opinie

Dirk Verhofstadt: ‘We hebben nood aan meer liberalisme’

rv Beeld Orestes Laurent

Dirk Verhofstadt is professor aan de UGent en kernlid van denktank Liberales.

Ik bewonder collega Mark Elchardus als een scherpe denker die met zijn opiniestukken vaak ongemakkelijke waarheden onder de aandacht brengt en daarmee het publieke debat op een hoger niveau tilt. Maar zijn tekst over het liberalisme stelt in dat opzicht toch teleur.

Als er al een oorsprongtheorie over het liberalisme zou bestaan, dan is het de natuurlijke drang van de mens naar meer zelfbeschikking. Dat zagen we al bij Epicurus die ataraxia nastreefde, een vorm van mentale vrijheid zonder angst en ongemak voor de vermeende goden. Ook Pico della Mirandola bepleitte, tegen de macht van de kerk in, de vrijheid van de mens om zichzelf te verheffen. Nog later omschreef John Stuart Mill de essentie van de menselijke vrijheid: “Over zichzelf, over zijn eigen lichaam en geest, is ieder mens zijn eigen meester.”

Deze theoretische denkbeelden werden vanaf de verlichting realiteit. Zoals de strijd tegen de privileges van de adel en de kerk, tegen de slavernij, voor de parlementaire democratie en voor gelijke rechten voor vrouwen. Op economisch en sociaal vlak zorgde de vrije markt, het eigendomsrecht, het vrije denken en het menselijk vernuft voor een indrukwekkende welvaartsgroei en een wereldwijde afname van het aantal armen. Het liberalisme heeft talloze mensen uit de onwetendheid, de verknechting en de armoede getild.

Wat kunnen de andere ideologieën daartegenover plaatsen? Het nationalisme en fascisme liggen aan de oorspong van de donkerste periodes in de Europese geschiedenis. Het conservatisme wilde de klok terugdraaien en de mensen weer knechten onder religieuze dogma’s. Het socialisme en het communisme hebben steevast geleid tot enorme overheidsdwang, onvrijheid en collectieve armoede – zie daarvoor de socialistische experimenten in de Sovjet-Unie, China, de voormalige Oostbloklanden, Cuba, Cambodja, Venezuela… die hebben geleid tot onvoorstelbare verwoestingen, op menselijk, economisch, sociaal en ecologisch vlak.

Het cruciaal onderscheid tussen deze ideologieën en het liberalisme is dat de eersten geloofden in de almacht van het collectief: de partij, de gemeenschap, het geloof, het volk, het ras. Alleen het liberalisme plaatst het individu boven het collectief. Dat betekent niet dat het individu losstaat van een collectief. Liberale denkers als John Locke, Adam Smith, Thomas Paine, Karl Popper, John Rawls, Amartya Sen en Martha Nussbaum hebben aangetoond dat vrijheid en solidariteit steeds samengaan. Het sociale aspect was en is een fundament van het liberale denken.

Volgens Elchardus gebeurde in de jaren 70 een ommekeer in het denken, en dat klopt ook. De staat was in die periode zo almachtig geworden dat ze de economie versmachtte, wat leidde tot torenhoge overheidsschulden (die we tot vandaag meedragen), de macht bij de drukkingsgroepen legde in plaats van bij het parlement, en corruptie aanmoedigde. Het ontvetten van de staat was toen, maar ook nu nog, broodnodig. Ons land is de kampioen op het vlak van de belastingdruk, waardoor werken en investeren ontmoedigd worden.

En passant vergeet Elchardus ook dat het liberalisme intussen verdere positieve stappen richting zelfbeschikking realiseerde, zoals op ethisch vlak rond abortus, euthanasie en het homohuwelijk. Dat het liberalisme intussen van de hele wereld één markt wil maken, klopt – en met succes. Kijk opnieuw naar de enorme welvaartstoename wereldwijd en de constante daling van de armoede, ook in landen die daarvoor, ingevolge staatsinterventionisme en protectionisme, ter plaatse bleven trappelen en afhankelijk waren van hulp.

En wat de vrijheid van meningsuiting betreft, hebben we niet minder, maar meer liberalisme nodig. Juist in staten met ideologieën waarin het liberalisme wordt onderdrukt, sterft het vrije woord. Vraag dat maar aan de Hongaarse schrijver György Konrad, die in zijn leven drie stommiteiten over zich heen kreeg: het nazisme, het socialisme en het religieus fanatisme. In tegenstelling tot de vermeende progressieven die zo ontzettend stil blijven over de misdaden van salafisten en andere religieuze, illiberale fanatici, spreken liberalen zich als ware progressieven hierover wel uit.

Hoog tijd dus dat we afscheid nemen van al die ideologieën die menen dat de mens zijn vrijheid niet aankan en het daarom moet afstaan aan het collectief. De drang naar meer vrijheid en zelfbeschikking zal zich immers blijven doorzetten. We hebben nood aan meer liberalisme, niet alleen voor de mensen hier, maar voor de miljarden die vandaag om ideologische, culturele en religieuze redenen nog steeds onder de knoet worden gehouden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234