Dinsdag 19/11/2019

Opinie

Democratie is beter voor de planeet dan expertocratie

Mark Elchardus. Beeld Bob Van Mol

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB) en opiniemaker bij De Morgen. Zijn column verschijnt elke zaterdag.

In het stemhokje weegt de stem van 27 Nobelprijswinnaars even zwaar als die van de 27 minst geïnformeerde en minst geïnteresseerde medeburgers. Dat is een van de weinige vormen van gelijkheid waarvoor ik niet alleen wil stemmen en betogen, maar vechten.

Niet iedereen deelt dat enthousiasme over het algemeen enkelvoudig stemrecht. De liberale heilige John Stuart Mill (1806-1873) zag het niet zitten. Hij oordeelde dat de lagere klassen onvoldoende moraliteit en intelligentie hebben om te stemmen. Zijn standpunt wordt weer populair. In De Standaard (30/1) betreuren Guy Tegenbos en David van Reybrouck dat de politiek zich beweegt op "het tempo van de kiezer". Nou ja, dat lijkt me eigen aan een democratie, toch aan eentje met kiezers. Geregeld wil men die laatsten kwijt.

Neem inflatie. Die mag niet uit de hand lopen. Daarom moet geld soms schaars en duur worden gemaakt, wat leidt tot hogere werkloosheid en meer miserie voor de zwaksten. Politici zijn, niet noodzakelijk vanuit hun inborst, maar ten gevolge van het algemeen enkelvoudig stemrecht gevoelig voor het lot en de stem van die mensen. Daarom draaien ze de geldkraan niet altijd tijdig toe, met een te hoge inflatie tot gevolg. In de jaren negentig van de vorige eeuw ontstond een elitebeweging die dergelijke beslissingen niet meer aan kiezersgevoelige politici wou overlaten, maar toevertrouwen aan een onafhankelijke - lees: voor de zorgen van de kiezers minder gevoelige - centrale bank, inmiddels de zeer invloedrijke en zeer onafhankelijke Europese Centrale Bank.

Roep om sterke mannen

Dat is één element van wat nu 'ondemocratisch liberalisme' heet. Democratie is een kwetsbaar evenwicht tussen twee componenten. Enerzijds de volkssoevereiniteit of het respect voor de stem van iedereen. Anderzijds de liberale rechtsstaat of respect voor regels die boven de meerderheid staan en voor beslissingen die aan de politiek worden onttrokken. Ondemocratisch liberalisme is het gevolg van de groeiende invloed van instellingen die door de belastingbetaler worden gedragen, maar waarop de kiezer geen of weinig vat heeft: de Europese Commissie, de instellingen die internationale verdragen ontwikkelen en bewaken, centrale banken, de rechtsbedeling... Het is evident dat die instellingen een mate van onafhankelijkheid moeten hebben om hun taak te vervullen. Vraag is: hoeveel en wat gebeurt er als men beslissingen die de mensen rechtstreeks raken aan de kiezer onttrekt?

Jongeren op de klimaatmars vorige zondag in Brussel. Een planbureau van experts voor het klimaat kan helpen, maar uiteindelijk moeten politieke partijen en kiezers het waarmaken, stelt Elchardus. Beeld BELGA

Blijkbaar krijgen we dan partijen die de volkssoevereiniteit met ruwe hand willen herstellen. Zij bevorderen 'illiberale democratie', sterk beroep op de volkswil en minder respect voor de liberale rechtsstaat. Het lijstje van landen waarop dat etiket inmiddels past - de VS, Brazilië, Italië, Hongarije, Polen... - leidt terecht tot bezorgdheid, ook voor de planeet. Kiezers steunen die ontwikkeling omdat zij reageren tegen een wereld waarin de welvaart van de doorsneeburger stagneert, mensen het gevoel hebben dat hun eigenheid verloren gaat en niemand naar hen luistert.

Mobilisatie voor de planeet, geconfronteerd met de ondraaglijke, groene vaagheid van de politieke partijen, maken het waarschijnlijk dat we afstevenen op een botsing tussen ondemocratisch liberalisme en illiberale democratie. De roep om experts die als "sterke mannen", wars van "de politiek", over het klimaatbeleid beslissen, stuit onvermijdelijk op de reactie van mensen die het gevoel hebben dat hun mening en levenswijze van geen tel zijn.

Het voorstel van Groen om klimaatdoelstellingen bij decreet over verschillende legislaturen heen vast te leggen, lijkt berekend om zo een (potentieel verlammend) conflict aan te zwengelen. Je kan tal van lijstjes met doelstellingen bedenken: tegen 2030 de staatsschuld halveren, het meest competitieve land van de wereld worden, de armoede tot nul herleiden... Zo'n doelstellingen horen in partijprogramma's en kunnen in regeerakkoorden, niet in decreten of wetten. De enige democratische weg naar een afdoend klimaatbeleid loopt via concrete maatregelen die door politieke partijen worden voorgesteld en aan de kiezer voorgelegd.

Een onafhankelijk planbureau voor het klimaat kan helpen. Het kan de best beschikbare kennis naar het publieke en politieke debat brengen. Politieke partijen adviseren. De doeltreffendheid, maar ook de economische en sociale kosten en baten van concrete voorstellen becijferen; samen met een monitoringcomité nagaan of de genomen maatregelen voldoen. Kortom, zo'n bureau kan helpen het demagogisch opbod rond doelstellingen te vervangen door realistisch, doeltreffend en gedragen beleid, maar uiteindelijk moeten politieke partijen en kiezers het waarmaken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234