Dinsdag 18/06/2019

Opinie

Democratie door loting, quota en positieve discriminatie? Dat is een suf plan

Mark Elchardus Beeld Bob Van Mol

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB) en opiniemaker bij De Morgen. Zijn bijdrage verschijnt op zaterdag.

Geen vrouw in het directiecomité van de Nationale Bank. Het aantal verkozen vrouwelijke gemeenteraadsleden millimeterde van 36 procent in 2012 naar 38 procent in 2018. Slechts 16 procent van de huidige burgemeesters is vrouw. Democratie zit al geruime tijd geklemd tussen vertegenwoordiging en afspiegeling.

Sommigen willen de vertegenwoordigende democratie vervangen door een afspiegelingsdemocratie: het parlement geheel of gedeeltelijk samenstellen via loting, opdat het een representatief staal van de bevolking wordt en deze perfect weerspiegelt.


Suf voorstel. Om een steekproef met enige kans op representativiteit te zijn, zou de Kamer al snel 700 of meer leden moeten tellen. Verder is het maar de vraag hoe mensen reageren als je aanbelt met “Proficiat mevrouw, u werd geloot om in het Vlaams Parlement te zetelen, laat uw boeiende job nu maar voor een paar jaar”. Loot men enkel mensen die ook bereid zijn hun mandaat op te nemen, dan is van afspiegeling geen sprake meer. 

Zichtbaarheid

Maar de vraag is vooral: waarom al die moeite voor de samenstelling van assemblees die nog weinig betekenen? Als we dan toch gaan loten, waarom niet de burgemeesters, de ministers en staatssecretarissen, de rechters van het Europees Hof, de baas van de Europese Centrale Bank, de commissarissen en topambtenaren van de Commissie…? Juist. Men wil volksvertegenwoordigers loten omdat men niets om hen geeft: de eerste de beste kan dat. De dagelijkse praktijk bewijst nochtans het tegendeel.

Uiteraard wordt een samenleving voorgesteld in haar publieke ruimte. Vandaar de vraag: zijn alle soorten mensen wel voldoende zichtbaar op tv, in de krant, in de raden van bestuur, voor de klas, bij de politie, als volksvertegenwoordiger…? Die zichtbaarheid is zonder meer wenselijk, maar is afspiegeling een goede manier om ze te verwezenlijken?

Afspiegeling richt de aandacht op huidskleur, genitaliën, geloof, migratieachtergrond, seksuele geaardheid,… Terwijl wij een samenleving willen zijn die zich niet definieert in termen van zulke kenmerken. Politiek is voor burgers en burgerschap nu net wat wij allemaal gemeen hebben, los van onze particuliere eigenschappen. Afspiegeling staat haaks op democratie. Het is een belediging voor mensen die verkozen willen worden omdat zij voor iets staan, niet omdat zij van ergens komen. 

Klok terugdraaien

Het pleidooi voor afspiegelingsdemocratie ontaardt ook gemakkelijk. Dan wordt gesteld dat enkel vrouwen iets kunnen zeggen over vrouwen, homo’s over homo’s, migranten over migranten… Niet wat wordt gezegd, maar de status van de spreker bepaalt de waarde van een uitspraak. Dat was zo onder het Ancien Régime. De Franse Revolutie rekende daarmee af. Dacht ik. Nu dulden we weer reactionairen die de klok een paar eeuwen willen terugdraaien. In deze verwarde tijden worden zij zowaar progressief genoemd.

Gelukkig nemen niet alle pleidooien voor afspiegeling die vorm aan. Een aantal voorstanders wil proportionele vertegenwoordiging van bijvoorbeeld mensen uit Sub-Sahara-Afrika, niet omdat deze donker van huidskleur zijn, maar omdat zij veronderstellen dat dit kenmerk samenhangt met specifieke gevoeligheden en ervaringen. Deze verdienen vertegenwoordiging. Daarom moeten we inzetten op de zichtbaarheid van groepen waarvan de zorgen en wensen sterk verschillen van die van de dominante groep. 

Dat klinkt redelijk, maar is nu net wat we niet doen. De laaggeschoolden, die meest van al aan dat criterium voldoen, blijven onzichtbaar. In praatprogramma’s met drie gasten zou er telkens één laagopgeleide moeten zitten. Drong de cel gelijke kansen van de VRT daar al op aan? Waarschijnlijk niet. Gelijke kansen zijn er immers niet voor laaggeschoolden, enkel voor groepen met al voldoende invloed om hun stem te laten gelden. Vandaar quota voor vrouwen, niet voor de kinderen van migranten of laaggeschoolden. Niets mooiers dan een achtergestelde groep die macht en/of invloed verwerft, maar laten we ophouden het resultaat van politieke strijd voor te stellen als de toepassing van een algemeen geldend principe.

Erfzonde

Afspiegeling wordt vandaag voornamelijk nagestreefd via quota en ‘positieve’ discriminatie. Deze steunen op twee uitgangspunten. (1) Rechten zijn gebonden, niet aan burgerschap of mens-zijn, maar aan particuliere, dikwijls genetisch bepaalde eigenschappen en (2) hedendaagse, jonge mensen moeten boeten voor de voordelen die personen met dezelfde particuliere eigenschappen, bijvoorbeeld hetzelfde geslacht, in het verleden genoten. De verkeerde genetische eigenschappen worden een erfzonde. Dat belachelijke concept heeft al even weinig plaats in onze politieke cultuur als de racistische stelling dat waarde en waarheid een functie zijn van huidskleur.

In de publieke ruimte hebben we meer vrouwen, kinderen van migranten, oude mensen, gekleurde mensen en laagopgeleiden nodig. Maar de afspiegelingsdemocratie, de loting van vertegenwoordigers, de quota en de ‘positieve’ discriminatie worden best zo snel mogelijk verticaal geklasseerd. Die kuur is erger dan de kwaal. Zij leidt steeds meer en onvermijdelijk tot kwetsende vormen van ongelijkheid tussen verschillende ‘minderheden’, tot reactionair en racistisch denken en tot de reductie van politici tot hun geslacht, huidskleur of herkomst. Het is een verloedering van onze politieke cultuur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden