Zondag 13/06/2021

OpinieMarnix Beyen

Dekoloniseer de herdenking aan Napoleon

De arrestatie van Toussaint Louverture door generaal Leclerc. Beeld RV
De arrestatie van Toussaint Louverture door generaal Leclerc.Beeld RV

Marnix Beyen is historicus aan de Universiteit Antwerpen

De tweehonderdste sterfdatum van Napoleon Bonaparte (1769-1821) heeft al veel pennen in beweging gebracht, en dat is een goede zaak. Het toont hoe onontkoombaar zijn erfenis blijft, maar tegelijk hoe onmogelijk het, althans in West-Europa, is geworden om grote mannen onvoorwaardelijk op een voetstuk te plaatsen.

Ja, de door Napoleon gevoerde politiek bepaalt het leven van mensen in grote delen van de wereld tot op heden, en ja, hij was een dictator die in binnen- én buitenland uitermate repressief is opgetreden. Juist door die dubbelzinnigheid belichaamt hij als weinig anderen de complexiteit van wat we de westerse politieke moderniteit kunnen noemen. Daarom mogen we hem niet vergeten, maar moeten we ons blijven buigen over alle aspecten van zijn politiek en zijn erfenis. Dat het vandaag onmogelijk is geworden Napoleon te herdenken zonder het over de herinvoering van de slavernij te hebben is in elk geval een verheugend gegeven.

In de herdenking en de discussies erover blijft het perspectief van de slachtoffers van Napoleons politiek en van diegenen die zich tegen zijn politiek hebben verzet evenwel opvallend afwezig. Er wordt erkend dat die slachtoffers en tegenstanders er waren, maar zij worden blijkbaar toch minder herdenkenswaardig geacht dan de kleine generaal zelf (die overigens niet zó klein bleek te zijn).

Je kan daarbij denken aan de politieke tegenstanders in Frankrijk en in de veroverde gebieden, maar minstens zozeer ook aan de mannen en vrouwen in de Franse kolonies die opnieuw tot slaaf werden gemaakt nadat ze negen jaar eerder (minstens in theorie) waren bevrijd.

Haïti

Deze herdenkingsgolf lijkt me in het bijzonder een goed moment om óók aandacht te besteden aan de zwarte bevolking van de Caraïbische eilandhelft Saint-Domingue, die in 1802 in opstand kwam tegen de herinvoering van de slavernij. Een jaar later behaalde zij de overwinning op de vloot die Napoleon op hen had afgestuurd. Het was de eerste succesrijke dekoloniseringsoorlog, die in 1804 leidde tot de onafhankelijke staat Haïti. Onafhankelijk was deze staat althans in politiek opzicht; economisch gezien bleef zij in hoge mate onderworpen aan Frankrijk, dat in 1825 een immense herstelbetaling aan het land oplegde. Deze werpt tot op vandaag een loodzware hypotheek op de ontwikkeling van het land.

Hoe jammer is het dat Frans president Emmanuel Macron in zijn bombastische speech geen eer heeft betoond aan deze mannen en vrouwen, en hen geen gezicht heeft gegeven in de geschiedenis van Frankrijk. Hij noemde weliswaar vluchtig de iconische figuur François-Dominique Toussaint Louverture als drager van “de vlam van het universele”, maar vertelde niets over zijn echte historische betekenis. Deze bevrijde slaaf nam al in 1791 de leiding van de guerrilla-beweging tegen de witte kolonisten en werkte op die manier de afschaffing van de slavernij mee in de hand. Hij leidde in 1802 ook het verzet tegen de Franse vloot, maar werd meteen gevangen genomen en stierf op 7 april 1803 in een Franse gevangenis. Aan deze fascinerende figuur is de laatste jaren zowel door historici als door dekoloniale actiegroepen en intellectuelen veel aandacht besteed, maar de herdenking van Napoleon lijkt hem en de mensen voor en met wie hij streed toch weer volledig in de schaduw te plaatsen. Dit toont hoe oppervlakkig de mentale dekolonisatie in de westerse wereld voorlopig is doorgevoerd, en hoeveel werk er op dat vlak nog aan de winkel is.

Overigens zou ook de herdenking van Toussaint Louverture de discussie en de nuance niet uit de weg mogen gaan. Ook in een dekoloniale blik op de geschiedenis moeten we namelijk sceptisch blijven staan tegenover het grote-mannen-perspectief. Toussaint was zelf in sterke mate geïnspireerd door Napoleon, en liet zich in de eerste grondwet van Saint-Domingue (1801) uitroepen tot gouverneur-generaal voor het leven. Hij was ook niet vies van strategische (en wisselende) allianties met diverse koloniale machten. Of zijn keuzes altijd de beste zijn geweest voor Haïtiaanse bevolking, is dus voor discussie vatbaar, en die discussie moet ook gevoerd worden.

Maar als we écht met de bril van vandaag naar Napoleon willen kijken, dan zouden zowel Toussaint Louverture als de Haïtiaanse bevolking onherroepelijk in ons blikveld moeten vallen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234