Donderdag 01/12/2022

MeningenZomerspraakmakers

De vraag van Alicja Gescinska: is economische groei verenigbaar met de klimaatuitdagingen?

null Beeld Jenna Arts
Beeld Jenna Arts

In deze reeks leggen opiniemakers van De Morgen een brandende kwestie voor aan een gastauteur naar keuze. Deze reeks verschijnt op maandag en donderdag in augustus.

Alicja Gescinska / Sandra Phlippen

Alicja Gescinska is filosoof en De Morgen-columnist

“Tot op welke hoogte is economische groei verenigbaar met de klimaatuitdagingen waar we voor staan? En wat kunnen we doen aan de turbulente geopolitieke verschuivingen zoals de oorlog in Oekraïne, waardoor we enerzijds enorme economische terugval moeten vrezen en anderzijds moeten vrezen dat de klimaatuitdagingen naar de achtergrond worden geschoven?”

Alicja Gescinska. Beeld Carmen De Vos
Alicja Gescinska.Beeld Carmen De Vos

Het antwoord van Sandra Phlippen: ‘De perfecte storm’

Sandra Phlippen is hoofdeconoom bij de Nederlandse bankgroep ABN Amro.

“We beginnen klimaat-economisch gezien in de perfecte storm te geraken. De door de oorlog geïnitieerde schaarste aan energie krijgt versterking van zowel onze klimaatambities als van de fysieke gevolgen van klimaatverandering.

“Met het uitbreken van de oorlog op 24 februari was er allereerst natuurlijk de humanitaire ramp. De geopolitieke onzekerheid en de onzekerheid over energie deed de energieprijs direct stijgen. Pas later, toen de daadwerkelijke volumes gas uit Rusland steeds minder werden, kreeg de prijs een verdere duw.

“De verbintenis aan de klimaattransitie spande de veer van schaarste nog iets strakker. Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen liet direct weten zich volledig te zullen blijven committeren aan onze green deal ambities. Eind juni werd een onderdeel van de Europese Green Deal bekrachtigd, waarin ook zo’n 60 miljard euro vrijkomt om armlastige huishoudens te helpen hun woningen energie-efficiënt te maken.

“De laatste weken doet de aanhoudende hitte en droogte daar nog een schepje bovenop. Watertekorten in Noorwegen dreigen de waterkrachtcentrales stil te leggen. Een bron van elektriciteit waarop Europa nu hard rekent. Ook is er de droogte. De lagere aanvoer van rivierwater doordat meer water smelt in zomers dan er aanvriest in winters zorgt samen met de verdamping voor lage waterstanden in de grote Europese rivieren. Dit dreigt de kolen en andere grondstoffen vanaf eind augustus te verhinderen hun bestemming te bereiken. En de verzilting van grond door laag grondwater en opkomend kwelderwater dreigt oogst te doen mislukken. Allemaal factoren die de schaarste en dus de prijzen stuwen. De marktprijzen voor elektriciteit (een jaar vooruit) zijn in Frankrijk en Duitsland inmiddels gestegen naar meer dan respectievelijk 600 euro en 450 euro per megawattuur (MWh).

“Zelden was het gat tussen de hoeveelheid energie die wij nodig hebben om ons welvarende leven te kunnen leiden en het beschikbare aanbod zo groot. Vooral in Europa zitten we klem tussen realiteit en ambitie. Moeten wij onze vraag naar energie verlagen en daardoor mogelijk in welvaart krimpen of kunnen wij ons verlaten op nieuwe technologie waardoor we zonder welvaartsverlies op groene groei kunnen overstappen? Welk beleid past daarbij dat mensen ook acceptabel vinden?”

Minder, efficiënter of innovatiever

“We zouden onze vraag naar energie kunnen verlagen door minder te kopen. Je zou kunnen zeggen dat we veelal spullen kopen die ons door slimme marketing zijn aangepraat die wij eigenlijk niet nodig hebben. Toch doet dit geen recht aan de steeds grotere aantallen huishoudens die de eindjes niet of nauwelijks aan elkaar gebreid krijgen. Wij zagen dit terug in onze betaaldata tijdens coronalockdowns. Terwijl de meeste mensen veel extra spaargeld opbouwden toen de vrijetijdssectoren sloten, zagen wij dat de 20 procent laagste inkomens nauwelijks minder besteedden. Hun bestedingen bestonden al uit essentiële uitgaven en vrijetijdsbestedingen zijn luxe-uitgaven waar deze groep al nauwelijks aan toekwam. Consuminderen is dus niet voor iedereen weggelegd. Daarbij holt de huidige inflatie de koopkracht van veel meer mensen in rap tempo uit. Steeds meer mensen zullen gedwongen consuminderen wat zich naar verwachting gaat vertalen in een recessie in de Eurozone. Energie besparen langs de weg van economische krimp is gevaarlijk. Het leidt tot sociale onrust, werkloosheid en veel leed.

“We kunnen nog veel bereiken door efficiënter met energie om te gaan. Huishoudens worden zo weerbaar tegen een schaarser aanbod van energie zolang we in de transitie zitten. Ook hier zien we dat de prijsstijging van energie mensen en bedrijven al massaal tot efficiëntieverbeteringen aanzet. De Nederlandse industrie bleek in het eerste kwartaal van 2022 met 20 procent minder gas te kunnen zonder productieverlies. Huishoudens die nog spaargeld hebben gaan massaal over tot investeringen in al het mogelijke om energiekosten te sparen. De groep mensen die zich dit kan veroorloven was groot door alle onvrijwillige lockdownbesparingen, maar wordt met deze inflatie snel kleiner.

“Nieuwe nog op grote schaal te ontwikkelen technologie is op korte termijn natuurlijk geen oplossing voor onze energievraag. De kans is groot dat overheden voor hun klimaatambities sterk op toekomstige innovatie gaan leunen terwijl ze op de korte termijn alle mogelijke energiebronnen willen aanboren om huishoudens en bedrijven te ontlasten. Zolang die hoop op groene technologie gepaard gaat met grootschalige investeringen in nieuwe technologie is dit ook kansrijk. In Amerika heeft wat dat betreft een aardverschuiving plaatsgevonden in de laatste weken. Volgens RMI, een apolitieke energiedenktank in de VS, zijn er drie ‘mammoetwetten’ door het Amerikaanse congres getekend (de Infrastructure law, de Inflation reduction act en de CHIPS and science act) die tezamen zorgen voor meer dan 500 miljard dollar extra voor klimaat – een verdrievoudiging aan klimaatinvesteringen in vergelijking met het decennium ervoor. Vooral de CHIPS act is er voor het ontwikkelen en snel opschalen van technologie voor CO2 reductie tussen 2030 en 2050.”

Klimaatbeleid dat mensen willen

“Los van wat technisch of economisch haalbaar is, worden de meeste beleidsbeslissingen gedreven en beperkt door wat de kiezers acceptabel vinden. De Amerikaanse econoom Stefanie Stantcheva en haar collega’s van het Social Economics Lab aan Harvard ondervroegen meer dan 40.000 mensen uit 20 landen die zo’n 72 procent van de wereldwijde uitstoot veroorzaken over realistische beleidsopties en de voorwaarden voor hun steun.

“Veruit de meeste mensen – tussen de 70 en 95 procent in zowel westerse landen als opkomende landen – vinden de klimaatverandering een groot probleem en willen dat hun overheid daar iets aan doet. Vervolgens wordt een hele serie aan mogelijke maatregelen voorgelegd die de uitstoot van consumenten en bedrijven reguleren of beprijzen of die de aanschaf van hernieuwbare energiebronnen subsidiëren.

De voorkeur gaat – niet heel verrassend – eerder uit naar subsidies dan naar belastingen. Overheidsinvesteringen in groene infrastructuur, subsidies voor elektrisch rijden en groene technologie en verplichte maar gesubsidieerde woningisolatie worden massaal gesteund.

“Belastingen op CO2-uitstoot kan op weinig steun rekenen, tenzij het opgehaalde geld gebruikt wordt om mensen te helpen aan duurzame alternatieven. Voor de laagste inkomens – vinden bijna alle mensen – moet er geld komen om de omslag te maken.

“Voor beleidsmakers is het belangrijk om te weten dat mensen eerder steun betuigen aan maatregelen waarvan het effect op emissies goed kan worden aangetoond, en als ze begrijpen welke impact de maatregelen hebben op hun eigen leven en dat van anderen. De vraag ‘Wie betaalt de rekening?’ willen mensen eerst beantwoord zien, voor ze hun steun betuigen. Voor het Nederlandse klimaatbeleid worden de effecten voor verschillende inkomensgroepen weliswaar doorgerekend. Maar voor een burgerforum klimaatbeleid zou het goed zijn om per maatregel duidelijk uit te leggen hoe die werkt en wie betaalt of profiteert.”

‘Fairness’

“Met steun voor de juiste maatregelen zijn we er nog niet. De laatste en misschien belangrijkste vraag van Stantcheva gaat over gedragsverandering zelf. Wat maakt dat mensen hun eigen gedrag willen aanpassen? Als economen weten we dat de prijsprikkel, hoewel niet populair, wel degelijk noodzakelijk is. De 30 procent gasbesparing die we nu al zien in Nederland komt vooral door de torenhoge energieprijzen. De ondervraagden uit de enquête onderkennen het belang van deze prijsprikkels. Wel geven ze aan dat het betalen voor uitstoot alleen onder twee voorwaarden acceptabel is. Ten eerste willen ze een alternatief. Een snelle en betrouwbare treinverbinding door Europa is daar een voorbeeld van: juist nu mensen vastlopen op vliegvelden ligt er een gouden kans voor de trein.

“De tweede voorwaarde is dat het geld dat de overheid ophaalt met die CO2-taks gebruikt wordt voor duurzame alternatieven, of om lage inkomens te ondersteunen. In elk geval moet de politiek het niet gebruiken voor het verlagen van belastingen voor bedrijven, aldus de ondervraagde wereldbevolking.

“De allerbelangrijkste voorwaarde voor de steun van beleid én de aanpassing van het eigen gedrag zit in een principe van fairness: de rijke burgers moeten dezelfde offers brengen als de anderen. Dat gaat om het principe dat we samen in hetzelfde schuitje zitten. Dat de rijken zich niet aan pijnlijke gedragsverandering kunnen onttrekken, is het zwaarstwegende argument voor zo’n 64 procent van de ondervraagde wereldbevolking.”

Beleid dat groene groei uitlokt

“Het ziet ernaar uit dat wij op alle drie deze paarden tegelijk wedden. We worden maximaal efficiënt, investeren massaal in nog niet ontwikkelde technologie en we worden door deze inflatie gedwongen onze energievraag en dito groei af te remmen zolang de eerste twee opties nog onvoldoende alternatieven bieden. Dat we op korte termijn waarschijnlijk welvaartskrimp gaan doormaken is natuurlijk vreselijk. Maar we kunnen ons gelukkig prijzen in Europa met de grote steun voor fairness en oog voor sociale problemen. Steun die zich vertaalt in concreet beleid. Voor de grote stappen in innovatie en technologie leunen we zoals zo vaak op de Verenigde State, die sinds een paar weken met grote sprongen voorwaarts investeren in technologie die – mits de verkiezingen in 2024 dat beleid niet weer terugdraaien – straks wereldwijd verkocht zal worden.

“Zou het scenario waarin we de aarde niet meer dan 2 graden op te laten warmen dan toch een kans hebben? Ik begin voorzichtig optimistisch te worden.”

Sandra Phlippen. Beeld VPRO
Sandra Phlippen.Beeld VPRO

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234