Zondag 11/04/2021
Mark Elchardus. Beeld DM
Mark Elchardus.Beeld DM

ColumnMark Elchardus

De vraag is niet nationalisme, maar welk nationalisme

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel. Zijn column verschijnt tweewekelijks.

11 juli 2021. De minister-president, Jan Jambon, spreekt Vlaanderen toe. “Doorheen de tijd werd Vlaanderen beproefd. Het doorstond de vuurproef. Ging steeds succesrijk de uitdaging aan. Laten we vandaag vooruitblikken, zoals enkel Vlamingen dat kunnen – vasthoudend, durvend, optimistisch. Wij zijn een grote natie, een natie van goede mensen. Als de Vlamingen verenigd stonden, heeft Vlaanderen nooit, maar dan nog nooit gefaald. Waar leven en vechten wij Vlamingen voor: kansen, veiligheid, vrijheid, waardigheid, respect, eer en ja, waarheid.” Een dergelijke speech zou zeker als nationalistisch worden bestempeld. Het zijn fragmenten uit de inaugurale rede van president Biden, met Amerika vervangen door Vlaanderen.

In de mate dat je een aberratie als Donald Trump überhaupt kan veredelen tot de vertegenwoordiger van een ideologie of stroming, was de Amerikaanse verkiezingsstrijd een botsing tussen twee nationalismen, het inclusieve en exclusieve. Je kan in de meeste westerse landen weliswaar een conflict tussen kosmopolitanisme en nationalisme onderkennen, maar dat staat niet langer op het voorplan. De behoefte om de gemeenschap af te bakenen en te beschermen is nu zo groot dat in menig land de twee grootste, met elkaar botsende partijen twee verschillende vormen van nationalisme vertegenwoordigen.

Gegoochel met woorden kan dat niet verhullen. De Franse president Emmanual Macron bijvoorbeeld beroept zich op patriottisme en schildert nationalisme af als leprose. In de vakliteratuur circuleren vele definities van patriottisme en nationalisme, maar zij vertonen een grote overlap. Het groot synoniemenwoordenboek van Van Dale acht beide trouwens synoniem van vaderlandsliefde. Het is ook zeer de vraag wat er niet-nationalistisch is aan uitspraken als: “Nooit ondergaan, wegen op de toekomst, dat is wat van een Fransman een Fransman maakt, wat Frankrijk maakt tot wat het is. Leve Orléans, leve de Republiek, leve Frankrijk” (Macron in 2016).

U vraagt zich allicht af wat Orléans daar doet. Daar werd Jeanne d’Arc verbrand en de toespraak werd gegeven ter gelegenheid van het feest van Jeanne, symbool van de Franse natie die het vreemde juk afwerpt. De Franse president maakt ook duidelijk hoe hij zijn gemeenschap afbakent: “Ik zou aan onze burgers die elke ochtend opstaan, naar hun werk gaan, belastingen betalen, zich als goede burgers gedragen, niet durven zeggen dat voor sommigen geen wet geldt.” De ‘sommigen’ zijn de migranten die geen recht hebben op asiel. De zin komt uit een toespraak gegeven in Calais, dicht bij een van de zogeheten vluchtelingenkampen. Macron is een inclusieve nationalist die zijn naam niet durft te noemen. Als tegenstander heeft hij en kiest hij het meer exclusieve nationalisme van Le Rassemblement National.

In Nederland zien we precies hetzelfde. De VVD van Mark Rutte kan nog ternauwernood omschreven worden als een liberale partij. Dat etiket past beter bij D66. Onder het leiderschap van Rutte werd de VVD een inclusief nationalistische partij. Niet te beroerd om “pleur op” te zeggen tegen Turken die zich onvoldoende aanpassen of de gemeenschap af te bakenen op een wat populistische wijze: de “witte wijn sippende elite” hoort er niet echt bij; bijzonder chauvinistisch te zijn ook in het beschouwen van de Nederlandse aanpak – zakelijk, zuinig, no-nonsense – als superieur aan wat in het zuiden en het oosten van Europa bij elkaar wordt geknoeid. Wat verkiezingen betreft, is Nederland weldra aan de beurt en het is overduidelijk dat de twee grootste partijen de inclusieve nationalisten van Rutte en de exclusieve nationalisten van Wilders zullen zijn.

Mocht Joe Biden een Vlaming zijn, hij zou zeker zeggen dat Vlaanderen altijd als eerste de toekomst liet zien. Ook nu weer met het heldere conflict tussen het inclusief nationalisme van de N-VA en het exclusief nationalisme van het Vlaams Belang. De rest van het politieke veld mag scharrelend voor kruimels de resterende helft van de stemmen verdelen.

Dat roept twee vragen op. De eerste stellen de nationalistische partijen zich voortdurend: hoe kunnen we stemmen afsnoepen van de andere? De tweede komt onvermijdelijk na de verkiezingen: hoe kunnen we dichter bij elkaar komen, polarisering vermijden? Zoals Biden in het Amerikaanse winner-takes-all-systeem nu nog moet leren, volstaat het niet in een speech elf keer ‘unity’ of ‘unite’ te herhalen en nog talrijke keren andere omschrijvingen van eenheid te aanroepen, om een land te verenigen. Daartoe moet echt geluisterd worden naar het electoraat van de tegenstander. Zo werkt democratie nu eenmaal... als ze nog werkt.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234