Donderdag 08/12/2022

OpinieChristopher Caldwell

De val van Mario Draghi is geen nederlaag maar een triomf van de democratie

‘Technocraat' Mario Draghi nam twee weken  geleden ontslag als premier van Italië.  Beeld Getty Images
‘Technocraat' Mario Draghi nam twee weken geleden ontslag als premier van Italië.Beeld Getty Images

Christopher Caldwell is opiniemaker bij The New York Times

Christopher Caldwell

Mario Draghi, die twee weken geleden ontslag nam als premier van Italië, heeft een uitzonderlijke staat van dienst: directielid van de Wereldbank in de jaren 1980, directeur-generaal van het Italiaanse ministerie van Financiën in de jaren 1990, gouverneur van de Italiaanse centrale bank in de jaren 2000 en voorzitter van de Europese Centrale Bank tijdens de financiële crisis van de jaren 2010, toen hij de redding van de euro op zijn naam mocht schrijven.

Voor de aanhangers van Draghi’s regering, van de Europese Unie en het globalisme is hij een symbool van democratische continuïteit in een context van economische beroering en politiek extremisme. Uit dat perspectief is Draghi’s vertrek, na de boycot van een motie van vertrouwen door drie partijen van zijn regering, een rampzalige ontwikkeling. Luigi Di Maio, de Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken, noemde het “een donker hoofdstuk voor Italië”.

Draghi blijft voorlopig aan als premier in lopende zaken. De grote kanshebber om hem na de verkiezingen in september op te volgen, is Giorgia Meloni, een nationalistisch-populistische politica. Volgens de zakenbank JPMorgan waren de parlementaire maneuvers die Draghi ten val brachten “een populistische coup”. Aangezien Draghi sancties tegen Rusland na de invasie van Oekraïne steunde, veroordelen Italiaanse opiniemakers zijn tegenstanders als filoputiniani of ‘Poetin-vriendjes’.

Maar er iets vreemds aan Draghi’s rol als democratisch symbool. Geen enkele kiezer heeft ooit op hem gestemd. In de politieke impasse van begin 2021 werd hij geïnstalleerd op verzoek van president Sergio Mattarella, die zelf evenmin rechtstreeks verkozen is. Mario Draghi is ongetwijfeld een eerbare en bekwame man, maar zijn aftreden is een overwinning voor de democratie in de traditionele betekenis van dat woord.

Twee meesters

Het probleem van Italië is dat zijn regeringen nu twee meesters dienen: de kiezers en de financiële wereldmarkten. Dat geldt misschien voor alle landen in de gemondialiseerde economie. Maar het is niet zoals een democratie hoort te werken. Italië is bovendien een extreem geval, met een staatsschuld van 150 procent van het bruto binnenlands product, een krimpende bevolking, stijgende rentevoeten en een munt, de euro, die het niet kan devalueren.

In de voorbije decennia is de normale politiek in Italië herhaaldelijk opgeschort en werden ‘technische’ regeringen zoals die van Draghi geïnstalleerd om noodmaatregelen door te voeren. Dat betekent dat de Italiaanse regering weinig naar haar burgers luistert, terwijl ze hen vraagt om grote offers te brengen en veranderingen te aanvaarden.

De Italiaanse kiezers lijken blijvend populistisch te worden. De verkiezingen van 2018 waren de derde grote antisysteemomwenteling van het afgelopen decennium, na de Brexit en de verkiezing van Donald Trump in 2016. De links-populistische Cinque Stelle-beweging, opgericht door de komiek Beppe Grillo, kreeg een derde van de stemmen. De partij was tegen corruptie en pollutie gekant en eiste sociale verdeling, tot en met een versie van een basisinkomen. Ze regeerde in een coalitie met de Lega, de rechts-populistische partij van Matteo Salvini, met het afsluiten van de Italiaanse Middellandse Zeekust voor Afrikaanse immigratie als belangrijkste programmapunt. Die regering, met Giuseppe Conte als premier, was buitengewoon populair.

Toen covid in 2020 toesloeg, beloofde de Europese Centrale Bank Italië 200 miljard euro pandemiesteun. Premier Conte, die nu een meer traditionele progressieve coalitie met de sociaaldemocraten leidde, was nog altijd heel populair. Toen voormalig premier Matteo Renzi met zijn centrumrechtse bondgenoten uit de coalitie stapte, werd een regering van nationale eenheid gevormd (met alle partijen behalve die van de extreemrechtse Meloni) rond Draghi, die de ‘geloofwaardigheid’ zou hebben om de markten gerust te stellen.

EU

Maar waaruit bestaat de geloofwaardigheid van Draghi? In een democratie krijg je geloofwaardigheid in de verkiezingen. In een ‘technische’ regering is ze gebaseerd op connecties met bankiers, regelgevers en andere insiders. Wanneer iemand als Draghi aan de macht komt, is het onduidelijk of de democratie hulp vraagt van de financiële instellingen of de financiële instellingen de democratie in het nauw hebben gedreven.

Na Draghi’s ontslag stelde een adviseur van de Italiaanse bank UniCredit een hypothetische vraag over de Europese Centrale bank. “Veronderstel dat de rechtse kandidaten het goed doen in de verkiezingen en de obligatiemarkt crasht, moet de ECB dan ingrijpen?” Het risico dat de technocratische risicomanagers beheren, zou wel eens de democratie zelf kunnen zijn.

Het covidherstelplan van de Europese Unie was bedoeld om Italië aan te zetten tot hervormingen in de richting van de vrije markt. In ruil voor zijn steun kreeg de EU meer inspraak in het bestuur van het land. Italië heeft tot nu toe slechts 46 miljard euro van de beloofde som ontvangen. Er zullen nog tientallen hervormingen nodig zijn voor de EU de rest uitkeert.

Veel kiezers hebben het moeilijk met de hervormingen. De Europese Unie wil bijvoorbeeld dat de Italiaanse stranden worden opgesteld voor concurrentie. De Italiaanse kust is openbaar bezit. De staat verleent concessies aan bedrijfjes die de stranden beheren. Dergelijke bedrijven, die vaak al generaties in dezelfde familie zijn, stellen ongeveer 100.000 Italianen tewerk.

De voorstanders van de door Draghi gesteunde hervormingen noemen de families die deze oude strandconcessies in handen hebben ‘monopolisten’ die van het openbaar bezit profiteren. De tegenstanders, met Salvini op kop, vinden dat het etiket ‘monopolisten’ beter past bij de internationale hotelketens die de familiebedrijfjes waarschijnlijk van de kaart zouden vegen.

Aantasting van de democratie

De Europese Unie wenst ook dat Italië zijn wetten over het autovervoer zou wijzigen. Het land kent een speciaal vergunningssysteem voor auto’s met chauffeur dat verschilt van de regeling voor taxi’s. De vergunningen zijn duur. Het is moeilijk om als een ondernemer een groep occasionele chauffeurs te beheren, zodat Uber in Italië heel weinig armslag heeft.

De voorstanders van markthervormingen vinden het waarschijnlijk oplichting dat een taxirit van het centrum van Milaan naar de luchthaven van Malpensa 100 euro kost. Zij zien de concurrentie van Uber als een oplossing. Voor de tegenstanders is Uber niet de oplossing maar een probleem.

Veel van de hervormingen hadden tegen het einde van dit jaar rond moeten zijn. De timing van Draghi’s vertrek is dus geen toeval. Tegen de tijd dat hij in de senaat zijn beleid verdedigde, hadden veel Italianen genoeg van de aantasting van hun democratie, een aantasting die niet echt door het streven naar macro-economische stabiliteit van de EU wordt gerechtvaardigd.

Stabiliteit is een legitiem belang. De Italiaanse schuld kan gevolgen hebben voor de burgers van het land en voor heel Europa. Maar niemand kent een goede oplossing voor de problemen van landen met een hoge schuldenlast. Een injectie van extern geld in een politiek systeem kan moeilijk onpartijdig gebeuren.

De boodschap aan de Italianen was eigenlijk dat ze geld voor de redding van hun land zouden krijgen als Draghi hun premier was, en anders niet. In die omstandigheden is hun bezorgdheid over de gevolgen voor de democratie geen populisme, geen liefde voor Poetin en niet eens onredelijk.

Lees ook het portret van Giorgia Meloni in Zeno

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234