Vrijdag 01/07/2022

OpinieHendrik Schoukens

De timing van het Vlaams stikstofakkoord had beter gekund. Toch is de framing misplaatst

Protestbord nabij de Abdij van Averbode, bij Scherpenheuvel-Zichem. Het melkveebedrijf daar dreigt te moeten sluiten door het nieuwe stikstofdecreet.   Beeld Tim Dirven
Protestbord nabij de Abdij van Averbode, bij Scherpenheuvel-Zichem. Het melkveebedrijf daar dreigt te moeten sluiten door het nieuwe stikstofdecreet.Beeld Tim Dirven

Hendrik Schoukens is onderzoeker Europees milieu- en natuurbeschermingsrecht (UGent).

Hendrik Schoukens

De definitieve aanval op het stikstofakkoord lijkt ingezet. Vooral de lijst met rode bedrijven vormt een dankbare koevoet om het onwrikbare akkoord alsnog te laten sneuvelen. Toch denken al die criticasters beter twee keer na. Een scenario zonder akkoord stort iedereen voor jaren in juridische onzekerheid. Is het dat wat we willen?

Het zijn uitdagende tijden. De vijfde zware droogte in zes jaar tijd hakt er bij landbouwers diep in. De oorlog in Oekraïne doet het debat over onze voedselvoorziening hoog oplopen. De timing van het Vlaams stikstofakkoord had beter gekund. Want wie wil er net nu de landbouwsector het mes op de keel zetten? Toch is dergelijke framing misplaatst, alsook de ondraaglijke lichtheid van de recente kritiek. Waanzin is, zoals Einstein het ooit stelde, telkens hetzelfde doen en toch een andere uitkomst verwachten. Als dit akkoord het niet haalt, zal duidelijk worden dat de alternatieven nog veel minder uitkomst bieden. Waarom?

Te laat

Eerst en vooral omdat we nu al hopeloos achter de feiten aan lopen. Het akkoord had er eigenlijk in 2014 al moeten liggen. Toen was er geen urgentie. Het kabinet-Schauvliege krabbelde terug na protest van de boeren op de eerste versie van de rode lijst met piekbelasters. Men werkte in zeven haasten een voorlopige regeling uit, die de meest veehouderijen ongemoeid liet maar gedoemd was te struikelen in de rechtbank. Dat voorspelde ik al in 2016, en werd in 2019 bewaarheid. Toen vernietigde een rechter een vergunning voor een pluimveestal in de Kempen op verzoek van een Nederlandse overheid. Er gingen twee jaren voorbij eer de tering definitief naar de nering werd gezet. Zonder een nieuwe tussenkomst van de rechter met het beruchte stikstofarrest zaten we nog dieper in het stikstofmoeras. Pappen en nathouden lijkt wel de nieuwe Vlaamse bestuurscultuur. Maar het wreekt zich. Temeer daar dit non-beleid ervoor gezorgd heeft dat we landbouwers te lang de illusie hebben gelaten dat schaalvergroting nabij overbelaste natuur mogelijk was.

De Europese milieuwetten zijn echter geen vodje papier. En we wisten al enkele decennia dat ons mest- en stikstofdepositieverhaal almaar moeilijker te verkopen valt aan Europa. Laten we niet vergeten dat Vlaanderen tegen 2027 zijn water proper moet krijgen. Ook daar blijken we niet op schema te zitten. De waterkwaliteit in landbouwgebied blijft slecht. Het teveel aan stikstof zet de diversiteit in de natuur onder druk.

Geen alternatieven?

De vraag rijst ook welke fundamentele alternatieven zich nog aandienen. De milieulat lager leggen zet de deur open voor juridische troubles. Het akkoord dat nu voorligt, is overigens niet zo streng als men soms voorhoudt. Men verwacht immers erg veel van technologische oplossingen. Via luchtwassers en andere emissiearme staltechnieken probeert men toch enige clementie in te bouwen bij de toekenning van vergunningen. Dat vormt een evidente achilleshiel, omdat die systemen in de feiten vaak minder performant blijken.

Men zou sneller nieuwe stikstofdepositie kunnen vergunnen met verwijzing naar de toekomstige reducties. Maar laat dit net het punt te zijn waarop het Nederlandse stikstofbeleid is gecrasht. De rechter aanvaardt geen beleid op krediet. Het siert de Vlaamse regering dat zij – en dat is wel degelijk een unicum – zich richt naar de Europese milieuwetgeving. De voorbije decennia was ‘no goldplating’ het dogma: niet strenger zijn op milieuvlak dan Europa ons vraagt. Nu blijkt dat we al meer dan een decennium zelfs de minimumeisen niet halen. Pas wanneer het beleid vruchten afwerpt, voorziet het Stikstofakkoord meer souplesse.

Dat men een vijftigtal piekbelasters wil uitfaseren valt overigens juridisch gezien perfect te verdedigen. Het is zelfs verplicht op basis van de Europese natuurwetgeving. Het leeuwendeel van deze bedrijven weet al sinds 2015 dat hun exploitatie op lange termijn niet houdbaar is. En de vergoedingen die ertegenover staan, lijken de toets van het Europees recht te doorstaan. Het maakt meteen ook duidelijk dat we beter komaf maken met de fictie van eeuwigdurende vergunningen. Die bestaan namelijk niet.

Systeemgrenzen

Het klopt dat het stikstofakkoord een heel eenzijdige focus heeft. Al is de stikstofcyclus een van de belangrijkste systeemgrenzen – naast water en CO2 – die het leven op onze planeet beheerst. Idealiter wordt het debat in deze tijden van grote droogte en klimaatcrisis ruimer gevoerd. Wat gezegd over de drainage die onze landbouwgronden vaak nodeloos droger maakt? Om dan nog te zwijgen over het klimaatvraagstuk. Hoeveel bijkomende CO2-uitstoot wordt veroorzaakt voor de productie van het veevoeder dat we invoeren van elders?

Meer dan de helft van onze landbouwgrond wordt overigens niet aangewend voor directe voedselproductie voor de mens maar voor de veehouderij. Er is inderdaad nood een evenwichtig debat. We willen allemaal een gezonde wereld achterlaten aan onze kinderen. Eerder dan het huidige stikstofakkoord op de korrel te nemen, zouden de criticasters er goed aan doen om haalbare alternatieven aan te leveren die voorbij de status quo gaan. Liever dat dan het betere gebricoleer op vergunningsniveau. Langetermijnbeleid, is dat uiteindelijk niet waar we onze Vlaamse politici voor verkiezen?

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234