Zaterdag 19/10/2019
Mark Elchardus. Beeld rv

Column Mark Elchardus

De sluiting van de ENA is een grote overwinning van het Franse volk op de elite

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB) en opiniemaker bij De Morgen. Zijn column verschijnt elke zaterdag.

Frans president Emmanuel Macron kondigde onlangs de sluiting aan van de prestigieuze Ecole Nationale d’Administration (ENA). Dat is de Parijse eliteschool die sinds de oprichting in 1945 de top van de Franse administratie levert, het kruim van de kabinetsmedewerkers, het gros van de ministers, alsook de presidenten Macron, Hollande, Chirac en Giscard d’Estaing. Men noemt de afgestudeerden les énarques. ‘De adel van de staat’ was de naam die de Franse socioloog Pierre Bourdieu voor hen bedacht.

Geen beter doelwit dan de ENA voor wie zich populistisch tegen de elite wil keren. In tijden van gele hesjes is dat opportuun, zeker voor een president die de reputatie geniet zelf een eliteproduct en dienaar van de rijken te zijn. ENA op de schop, alors, en Macron “man van het volk”. Daar laat niemand zich aan vangen, dacht ik meteen. Wat ik de afgelopen week las en hoorde, doet me sterk twijfelen aan dat overhaast oordeel. Daarom wil ik toch even ingaan op het einde van de ENA. Wat betekent dit detail in de grotere orde der dingen?

Het betekent uiteraard niet dat Frankrijk afrekent met zijn elite. Het wijst wel op een betekenisvolle wissel van elites.

Hebzucht is all right

Van de grote Europese landen is Frankrijk het minst Angelsaksische. Dat komt mooi tot uiting in zijn opvatting over de staat. Van het ancien régime, over de Franse Revolutie, het bonapartisme tot aan het gaullisme heeft Frankrijk een bijzondere, gecentraliseerde en met prestige overladen staat uitgebouwd. Een staat die de markt in toom wil houden, wil interveniëren en reguleren. Helemaal anders is de meer Angelsaksisch geïnspireerde staat, met een minder scherpe grens tussen staat en markt. De elite wordt daar niet gevormd op een school speciaal voor de top van de “dienaars van de staat”, maar in business schools en law schools gericht op de markt. Daar wordt niet de “res publica”, maar geld verdienen gecelebreerd. Ooit opende de schatrijke, maar later voor fraude veroordeelde speculant Ivan Boesky het academiejaar aan de befaamde business school van Berkeley: “Hebzucht is all right”, drukte hij de studenten op het hart, “hebzucht is gezond”. 

Het lijkt een Amerikaanse zelfkarikatuur, maar toen hij in 2014 aantrad als minister van Economische zaken, zei Emmanuel Macron dat hij hoopte dat meer jonge Fransen miljardair zouden willen worden. Met die hoop stond de spanning tussen de Franse en de Angelsaksische staatsopvatting en elitevorming meteen op scherp. 

Asterix en Obelix

Het Amerikaanse kapitalisme en de daarbij horende opvatting over de relatie tussen markt en staat, heeft zich samen met de globalisering verspreid. Globaliseren is in feite het plooien van de wereld naar de belangen van de Amerikaanse financiële sector: dereguleren, het slechten van grenzen opdat kapitaal, goederen, diensten en mensen zich ongehinderd kunnen verplaatsen. Naast een greep op de multilaterale instellingen die handel en verplaatsingen van kapitaal regelen, wordt dat proces door twee andere ingrepen bevorderd. Het denken moet worden aangepast. Daarvoor zorgt een legertje academische inktloonschrijvers die druk argumenteren dat we niet om staten moeten treuren, dat grenzen achterhaald zijn en patriottisme “ronduit gevaarlijk” is. Verder dient de staat getransformeerd. Minder ambtenaren, minder controlemogelijkheid, een elite opgeleid aan business schools, gerekruteerd uit zakenkantoren en uit de financiële sector. In de belangrijke Europese landen liep die transformatie van een leien dakje.

Alleen de eigenzinnige Franse staat met zijn eigenzinnig opgeleide elite bood weerstand. Net het dorp van Asterix en Obelix, maar dan zonder toverdrank. De aanpassing kwam er dus. Het curriculum van de ENA werd hervormd tot business school. Meer en meer énarques behaalden een aanvullend diploma in de handelswetenschappen en gingen ervaring opdoen in de privé.

Flinke deuk

Onder president Sarkozy (geen énarque) kregen de Franse staat en de ENA een flinke deuk. Hij rekruteerde zijn ministers en medewerkers in grote mate uit zakenkabinetten. Vanuit de regering konden deze mensen met een goed en welwillend begrip van de belangen van de financiële wereld en het bedrijfsleven de nodige dereguleringen doorvoeren. Dat zou, zo werd althans beloofd, “creativiteit en innovatie” op Frankrijk laten neerdalen.

President Hollande herstelde de positie van de énarques. Macron bedacht een derde weg. Hij steunt massaal op énarques, vult er zijn kabinet en regering mee, maar kiest naar eigen beeld en gelijkenis bij voorkeur mensen met een diepe ervaring in de zakenwereld en de financiële sector. Vanuit die compromissituatie wordt de ENA nu geliquideerd.

Zowaar een grote overwinning van het volk op de elite. Allons enfants de la patrie. Niet geheel toevallig sluit de Franse staat daarmee laattijdig aan bij de rest van Europa waar men zich al langer heeft aangepast aan de belangen van de ware wereldburgers, de transnationale plutocratie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234