Donderdag 29/10/2020

ColumnMark Elchardus

De postnationale wereld is een dictatuur die zich verlicht waant, maar naar de pijpen van de machtigste danst

Mark Elchardus.Beeld DM

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de VUB. Hij schrijft tweewekelijks op zaterdag, afwisselend met Vincent Stuer.

In de jaren 90 werd alom het einde van de natiestaat en de komst van een postnationale wereld aangekondigd. Grote multinationals zouden het van de staten overnemen en samen met ngo’s, burgerpanels en internationale instellingen de wereld besturen. Onvermijdelijk, zo werd beweerd. Er stellen zich steeds meer grensoverschrijdende problemen, waarvoor, aldus het verhaal, enkel grensoverschrijdende oplossingen werken.

Het coronavirus is bij uitstek een grensoverschrijdend probleem. In dit geval lijkt een grensoverschrijdende oplossing zelfs aangewezen. Zolang er buiten onze grenzen haarden van massale besmetting bestaan, zijn we bedreigd. Een perfecte test: hoe doet die postnationale wereld het als ze wordt geconfronteerd met het soort probleem waarvoor ze, naar verluidt, werd bedacht?

Niet erg postnationaal, zo blijkt, eerder nationalistisch. China, de VS, Duitsland, Frankrijk, de Europese Unie... probeerden beademingstoestellen, mondkapjes, handschoenen en ander beschermend materiaal te hamsteren voor hun eigen verzorgend personeel en bevolking, onder meer door de uitvoer ervan te verhinderen. Eigen volk eerst was internationaal de richtlijn. Hetzelfde staat te gebeuren met het vaccin. De Europese Commissie tekende net een contract met Astra Zeneca om de EU-lidstaten prioritaire toegang te geven tot het vaccin.

Kan het anders? Zeker in democratieën moeten regeringen uiteindelijk voor hun kiezers zorgen, rechtstreeks of in het geval van de lidstaten, via de EU. Niemand anders doet het. De postnationale wereld is een dictatuur die zich verlicht waant, maar naar de pijpen van de machtigste danst. De internationale instelling ontwikkeld voor onder meer problemen als pandemieën, de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), liet het afweten. Pas eind januari meldde ze dat we met een noodtoestand werden geconfronteerd. Zij trad laks op tegen China dat de wereld te laat en waarschijnlijk misleidend informeerde. Zij kreeg ervoor bijtende kritiek van de VS en reageerde flauwtjes. Wat daaruit blijkt, is dat deze organisatie haar taak niet aankan omdat de macht niet in die organisatie, maar bij de grootmachten ligt.

President Macron, in John Lennon-stemming - ‘Imagine’ -, verklaarde dat het vaccin een publiek goed is. Dat is het nu net niet. Een publiek goed is een goed waarvan de waarde niet vermindert als een ander het gebruikt. Gedurende jaren zal het aantal dosissen ontoereikend zijn om iedereen te vaccineren, zodat het gebruik door de een niets overlaat voor de ander. Degelijk werkende nationale staten kunnen zich enkel inspannen om vaccins te bemachtigen voor hun bevolking en erop toezien dat ze op een redelijke en rechtvaardige manier worden verdeeld.

In tegenstelling tot de dosissen vaccin zijn de kennis en de data waarmee deze worden gemaakt wél publieke goederen. Kennis verliest in geen geval waarde als zij wordt gebruikt, integendeel. Hoe breder gedeeld, hoe groter de kans dat zij groeit en bloeit als een plant die genoeg water en licht krijgt. Kennis en data mogen steeds minder het licht zien. Voor het hedendaagse kapitalisme zijn grond, mijnen, fabrieken en kantoorgebouwen minder belangrijk geworden. Winst valt nu te halen uit het exclusieve bezit van data en kennis. Daarom zijn de grote advocatenbureaus van New York en Londen druk doende om intellectueel eigendom, langlopende patenten en handelsgeheimen internationaal te doen respecteren.

Het is evident dat een doeltreffend vaccin veel sneller voor iedereen beschikbaar is als de kennis en de data nodig om het te maken publiek worden. Uiteraard dienen bedrijven beloond voor de risico’s die ze nemen en de vindingrijkheid die ze tonen, maar grote financiële risico’s worden vooral door nationale gemeenschappen via hun overheden of, in het geval van Europese lidstaten, via de EU, genomen. Faalt het bedrijf waar zij geld in stoppen, dan zijn ze hun centen kwijt. Slaagt het bedrijf, dan verliezen die gemeenschappen doorgaans ook hun geld omdat het bedrijf alle vruchten plukt.

Als de pleitbezorgers van de huidige internationale (wan)orde per se van zich willen laten horen, laat ze dan ophouden met te klagen over het gelukkige gegeven dat gewone mensen hun belangen nog kunnen verdedigen via hun natiestaat. Laat hen ervoor ijveren dat de kennis om het het vaccin te produceren meteen publiek wordt, dat de vindingrijke bedrijven op een redelijke manier worden beloond, dat er niet gespeculeerd wordt met de grondstoffen nodig om het vaccin te maken en dat de gemeenschappen die succesrijk investeerden ook hun verdiende loon krijgen.

We moeten voorkomen dat een legertje dure advocaten en welwillende rechters kennis omheint met patenten en geheimen. De geschiedenis van de wetenschap leert dat intellectuele eigendom, eigendom van de mensheid is.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234