Woensdag 29/01/2020

Opinie Vincent Stuer

De partijpolitieke pretentie is springlevend

Stemmen bij CD&V over regeringsdeelname: welke ruimte is er voor individualiteit? Beeld Wouter Maeckelberghe

Vincent Stuer is schrijver en theatermaker. Eerder werkte hij onder meer als woordvoerder van Karel De Gucht en van D66 in het Europees Parlement. Voortaan schrijft hij tweewekelijks op zaterdag voor de krant, afwisselend met Mark Elchardus.

'Partijen zijn organismen die openlijk, officieel opgezet zijn om de ziel te doden van elk idee van waarheid en gerechtigheid." De Franse filosofe Simone Weil had een venijnige afkeer van politieke partijen en de giftige invloed die ze volgens haar hebben op het vrije, kritische denken dat ons mens maakt.

Haar maatschappelijke engagement was onmiskenbaar: ondanks een zwakke gezondheid ging ze in een fabriek werken en trok ze als vrijwilliger naar de Spaanse burgeroorlog. Beide keren werd ze weggestuurd omdat ze het fysiek niet aankon. Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog verliet ze het makkelijke leven in New York om te proberen vanuit Londen haar idee van Frankrijk mee vorm te geven. Te zwaard kon ze niet, dus nam ze haar pen op, en ze liet een pak knap beredeneerde geschriften achter toen ze, in 1943, op haar 34ste stierf. Waaronder het essay Sur la suppression générale des parties politiques.

Partijen zijn gedoemd middel en doel door elkaar te halen, argumenteert Weil. Groei is hun allesoverheersende drang, en om dat doel te bereiken oefenen ze mentale druk uit op hun leden en fungeren ze als emotiemachines om hun troepen en kiezers op te jutten. Dat staat haaks op wat politiek zou moeten zijn, voor elke burger: nuchter en ongebonden nadenken over de publieke zaak.

Het denken is uit zichzelf individueel, "een collectief heeft geen taal en geen pen". De partijpolitiek noodzakelijke illusie dat dat wel zo is - wij, socialisten, denken zus, en wij als liberalen redeneren zo... - dwingt mensen tot leugenachtigheid. Een denkend mens is óf zijn partij óf zichzelf ontrouw. Meestal dat laatste, want partijen hebben, als de 'wereldlijke kerkjes' die ze volgens Weil zijn, de macht om hun mensen in de ban te slaan. De Sovjets hadden er een woord voor: partinost, de spirit die goede partijsoldaten kenmerkt, zonder te weten waar ze juist voor strijden, laat staan er kritisch over te hebben nagedacht of gesproken.

Kiesverenigingen

Driekwart eeuw later houdt die analyse nog steeds steek. De grote verhalen zijn dood, de partijpolitieke pretentie is springlevend. De enige passie die de middenpartijen nog opwekken, is onderlinge afkeer - het narcisme van de kleine verschillen - waarmee ze de democratie verlammen en vrij spel geven aan extremisten die de hele samenleving tegen elkaar opzetten.

Doel en middel zijn perfect versmolten: het feit dat ze aan de macht kunnen zijn, is voldoende om die macht als een verworven recht te claimen.

En de partijpolitieke aversie tegen vrijdenkers blijft onverminderd. Wie een andere mening heeft - dus: wie een mening heeft tout court - wordt verdacht van verdoken motieven. Alsof de welwillende volgelingen in een partij géén ambitie en eigen agenda hebben. En zo bekijkt ook de buitenwereld hen: een partij waarin er debat is, zou 'intern verdeeld' zijn in 'kampen' of zelfs 'onbestuurbaar'. Ik heb een gezonde minachting voor elke groep mensen die beweert helemaal hetzelfde te denken.

Of een democratie kan werken zonder partijen, zoals Simone Weil voorstelt, is te betwijfelen. Dat de democratie op basis van de huidige partijen niet werkt, is intussen bewezen.

We kunnen ze minstens relativeren. Onze maatschappij is steeds vrijer, en dus verdeelder. Ze is beter gediend met een losser partijlandschap van kiesverenigingen, waarin persoonlijkheden om tijdelijke steun vragen voor hun visie, en officieus leiding geven aan een parlementair smaldeel - in plaats van de nefaste illusie dat grote leiders, met handen gebonden aan groteske partijdemocratieën, wikken en beschikken over de publieke zaak. Zo zit de samenleving vandaag sowieso in elkaar: elke winkel, elk restaurant, elk merk moet elke dag opnieuw beginnen. Trouw is dood, wisselvalligheid de norm. Waarom zou de politiek daar niet aan onderhevig zijn?

Net dáár is permanente opschudding gezond. De onrust van mensen met macht is onze vrijheid. Partijen moeten, net als kerken, niet afgeschaft maar ononderbroken ter discussie gesteld en opgejaagd worden.

"Schaf de bestaande partijen af!", roept een jonge Jean-Luc Dehaene in de monoloog Martens van Bart Meuleman uit 2006,
begin van nul!

zo niet
dan maken de politieke partijen zichzelf overbodig!
want ieder besef van de werkelijkheid
hebben ze op dit moment verloren!
verbeter de wereld!
begin met de CVP!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234