Zondag 20/09/2020

OpinieIvan Krastev

De pandemie ondermijnt de macht van autoritaire leiders

Wit-Russische studenten manifesteren in Minsk. Beeld EPA

Ivan Krastev is opiniemaker bij The New York Times, voorzitter van het Centre for Liberal Strategies in Sofia en verbonden aan het Weense Institut für die Wissenschaften vom Menschen.

De huidige protesten in Wit-Rusland roepen herinneringen op aan de Praagse Lente van 1968, Solidarnosc in Polen in de jaren 1980, Tiananmen in 1989. Maar mij doen ze vooral denken aan Tsjernobyl, de grootste kernramp in de geschiedenis, die de Sovjet-burgers leerde dat hun regering bereid was hen op te offeren om de decadentie van het regime te verbergen.

Toen heel Europa dit voorjaar in lockdown ging om de coronaviruspandemie de kop in te drukken, vertelde president Loekasjenko de Wit-Russen dat ze niets te vrezen hadden en dat het leven gewoon kon doorgaan. Veel mensen geloofden hem, veel mensen werden besmet en veel mensen gingen dood. We weten niet hoeveel demonstranten vandaag op straat zouden komen als Covid-19 er niet was. Maar de onverschilligheid van de regering voor de pandemie is duidelijk een keerpunt geweest.

De protesten in Wit-Rusland kunnen ons iets leren over de verhouding tussen de pandemie en autoritaire regimes. Besmet het virus onze samenlevingen met een autoritair bestuur of kan het integendeel de democratische immuniteit versterken?

President Aleksandr Loekasjenko in Grodno, Wit-Rusland.Beeld EPA

Sommige mensen maken zich zorgen dat deze pandemie, meer dan elke andere crisis, de burgers aanzet om beperkingen van hun vrijheid te aanvaarden in ruil voor meer persoonlijke veiligheid. Ondanks protesten en betogingen in verscheidene landen, waaronder de Verenigde Staten en Duitsland, tolereren we een toenemende controle op ons leven, beperkingen van de vrijheid van vergaderen, lockdowns, de verplichting om mondkapjes te dragen.

Maar tegelijkertijd heeft de pandemie de macht van autoritaire leiders ondermijnd. Loekasjenko in Wit-Rusland, Poetin in Rusland, Bolsonaro in Brazilië en Trump in de Verenigde Staten hadden de noodtoestand kunnen gebruiken om hun gezag te versterken, maar hebben dat niet gedaan. Allemaal hebben ze instinctief de pandemie gebagatelliseerd.

Niet zelf uitgelokt

Normaal houden autoritaire leiders van crisissen en maken ze handig gebruik van de politiek van de angst. Waarom deze keer niet? Het antwoord ligt voor de hand: omdat ze alleen van crisissen houden die ze zelf hebben uitgelokt. Ze hebben vijanden nodig om te verslaan, geen problemen om op te lossen. Ze willen zelf kiezen welke crisis een antwoord verdient, want dat geeft hun de kans om een bijna goddelijke macht te projecteren.

In het Rusland van voor Covid-19 kon Poetin de ene crisis ‘oplossen’ door de andere aan te stoken. Toen de protestbeweging van 2011-2012 zijn populariteit deed dalen, reageerde hij door de Krim te annexeren. Trump kon beweren dat migrantenkaravanen uit Mexico de grootste dreiging voor zijn land waren, om zo de veel grotere dreiging van de klimaatverandering te kunnen negeren. In het tijdperk van het coronavirus lukt dat niet meer.

Nu is er maar één crisis: de pandemie, die bovendien haar eigen wetten stelt. Autoritaire leiders houden niet van ‘uitzonderlijke situaties’ die hen dwingen om met gestandaardiseerde regels en protocollen te reageren in plaats van met hun eigen maatregelen. Banale gedragingen als afstand houden, zelfisolatie en handen wassen zijn de beste manier om de verspreiding van het virus te stoppen. Geniale zetten van de grote leider helpen niets. Regels volgen is niet hetzelfde als bevelen gehoorzamen.

Een man draagt zijn mondkapje in het centrum van Moskou.Beeld AFP

Een nog grotere dreiging voor de autoritaire elites in de wereld van Covid-19 is dat zij een groot voordeel missen dat democratische leiders wel hebben: de luxe om zwak te lijken en toch te overleven. Stel u voor dat Poetin alle Russische burgers beveelt om maskers te dragen en de helft van de bevolking dat niet doet. Voor een democratische leider is dat vervelend, voor een autocraat een rechtstreekse aanslag op zijn macht.

Ook de alomtegenwoordigheid van de ziekte is een probleem voor autocraten. Omdat de pandemie overal ter wereld toeslaat, kunnen de burgers de aanpak van hun regering met die van andere vergelijken. Het succes of het falen van die aanpak is een gemeenschappelijke meting die vergelijkingen tussen landen mogelijk maakt en druk uitoefent op regeringen die zich vroeger aan publieke kritiek konden onttrekken.

In die context is Covid-19 levensgevaarlijk voor verkalkte autoritaire regimes zoals dat van Loekasjenko. Het is mogelijk dat Poetin hem nog kan redden. Maar het is nu duidelijk dat het virus geen zegen maar een vloek is voor autocraten zoals hij.

In 1986 toonde de tragedie van Tsjernobyl het volk van de Sovjet-Unie de realiteit van het communistische systeem, dat de staatspropaganda niet langer kon verbergen: het bewind was niet almachtig. Het was niet eens competent. En enkele jaren later kwam het ten val.

© 2020 The New York Times Company

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234