Zaterdag 18/09/2021

OpinieWalter Weyns

De pandemie leert ons wat we al wisten, of meenden te weten

De coronacrisis brengt ook eenzaamheid en verveling.
De coronacrisis brengt ook eenzaamheid en verveling. "Veel mensen voelen zich afgesneden en ontredderd. Ze beleefden ‘ervaringen’ die ze niet kenden en waar ze geen blijf mee wisten."Beeld Eric de Mildt

Walter Weyns doceert sociologie en cultuurkritiek aan de Universiteit Antwerpen.

In mijn jonge jaren fantaseerde ik soms over experimenten met grote groepen mensen. Wat zou er gebeuren als je een stad of dorp zou isoleren van de buitenwereld? Zouden de instituties standhouden? Zou er anarchie uitbreken? Zou er een heel nieuwe samenleving tevoorschijn komen?

Het waren een soort van lockdownfantasieën. Ik noemde ze ‘sociologische gedachte-experimenten’, al besefte ik dat ze niet deugden. Methodologisch niet, en moreel nog minder. Geen experimenten dan maar. Misschien, bedacht ik, viel er iets te leren uit de geschiedenis? Er waren genoeg voorbeelden van steden die door pest, oorlog, belegering, godsdienstwaan of natuurrampen waren afgescheiden van de buitenwereld. Ik las boeken over quarantaines, peststeden, de heilstaat Münster waar Jantje van Leiden het einde der tijden predikte, en wat nog allemaal. Maar ik leerde niets. Ik hield er enkel rode oortjes aan over en een catalogus vol met de meest diverse menselijke gedragingen. Fascinerend, maar wijzer maakt het een mens niet.

Gedragsverschuiving

En nu beleven we dan zo’n lockdownfantasie. Toen een jaar geleden de eerste lockdown werd afgekondigd, was het bon ton onder sociologen om te zeggen dat we ‘in interessante tijden leven’. Blijkbaar was ik niet de enige met dubieuze gedachten over verboden experimenten. Maar gelouterd door mijn jarenlange steriele zoektocht, verwachtte ik er weinig van. Mijn enthousiasme over wat we kunnen leren uit plotse veranderingen was bekoeld.

Natuurlijk hield ik mijn ogen en oren open tijdens de lockdown. Zoals iedereen zag ik allerlei ‘interessante’ gedragsverschuivingen. Maar ik zag niet meteen wat daar op de lange termijn uit te leren viel voor de sociologie als wetenschap. Mijn aandacht verschoof. Ik begon te letten op de manieren waarop mensen iets meenden te leren uit de covidcrisis en kon drie soorten onderscheiden: het profetisch leren, het instrumentele leren en het leren door ervaring.

Veelvuldig beoefend tijdens deze crisis is het profetisch leren. Of veeleer: beleren. ‘Wat leert deze covidcrisis?’ vraagt de profetische auteur aan zijn publiek. Hij weet het antwoord al. In feite wist hij het antwoord al voor de uitbraak van de coronacrisis. De coronacrisis is enkel het canvas waarop hij zijn boodschap projecteert. Is de profeet een Vlaams-nationalist? Dan toont de covidcrisis dat België niet goed functioneert. Is hij een ecologist? Dan toont de crisis de ontwrichte natuur. Is hij een social justice-activist? Dan toont de crisis hoe ongelijk het virus toeslaat. Deze inzichten zijn niet per se verkeerd, maar bevestigen wat we al wisten of meenden te weten.

Permanent problematisch

Nog meer beoefend wordt het instrumentele leren. Dit is echt alomtegenwoordig. Het is bij uitstek modern en succesvol, maar tegelijk voedt het ons onbehagen. In tegenstelling tot traditionele samenlevingen waar het leven zich herhalend zijn gangetje gaat, vragen moderne mensen zich af of wat ze doen een volgende keer niet beter kan. Ze leven een verdubbeld bestaan: ze handelen en tegelijk evalueren ze. Alles kan immers altijd beter. Dat maakt wat je doet permanent problematisch. Gewoon een pijpje roken zit er niet meer in. Individuen leren, organisaties leren en zelfs dingen leren. Smart things doen inmiddels aan deep learning, ze leren in een tempo dat wij mensen niet kunnen bijhouden. Maar dat vinden we niet erg, we plukken er de vruchten van. Dat de covidvaccins zo snel van de band rolden, hebben we mee te danken aan computermodellen die nieuwe vaccinmodellen ontwierpen.

Tijdens de pandemie bereikte deze instrumentele, probleemoplossende manier van leren grote hoogten. Verbluffend snel werden oplossingen gevonden voor grote en kleine problemen, te beginnen met de vaccins. Maar nooit was het genoeg. Niets is ooit genoeg voor wie instrumenteel leert.

Een ander mens worden

Tegenover het zichtbare, triomferende geweld van het instrumentele leren steekt het aan het zicht onttrokken leren door persoonlijke ervaring bleekjes af. Nochtans zorgde de coronacrisis ook op dat gebied voor een leerproces. Meestal ging het om droeve ervaringen. Mensen zijn eenzaam, verdrietig, angstig, vervelen zich, zijn onzeker. Leren door persoonlijke ervaring gebeurt gewoon, je moet er niet noodzakelijk iets voor doen. Soms maakt het je tot een ander mens, iets wat instrumenteel leren niet vermag.

Het contrast kan niet groter zijn. Te midden van de algehele mobilisatie van instrumentele kennis met het oog op het winnen van de ‘oorlog tegen het virus’ voelden veel mensen zich afgesneden en ontredderd. Ze beleefden ‘ervaringen’ die ze niet kenden en waar ze geen blijf mee wisten. Maar ook dat is kennis, echte rauwe, doorleefde ervaringskennis, de ruwe stof waaruit zelfkennis wordt gebrouwen. Maar of die diffuse, moeilijk te benoemen kennis, dat kapitaal aan ervaringskennis als ik dat zo mag zeggen, iets zal betekenen in de toekomst valt af te wachten. Al denk ik dat het onmisbaar is bij het opbouwen van de postcorona solidaire samenleving.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234