Zaterdag 16/10/2021

Opinie

De overwinning van Trump is een les in bescheidenheid: onze samenleving is te elitair

Republikeins presidentskandidaat Donald Trump. Beeld AP
Republikeins presidentskandidaat Donald Trump.Beeld AP

Herman Van Goethem is rector van de Universiteit Antwerpen.

Na Erdogan en de brexit nu ook Trump. De politieke doorbraak van het populisme in democratische landen is een gigantische uitdaging. Trump zal zich wel wat meer gematigd opstellen, maar hij wijst alvast de weg voor al wie van macht droomt: het nieuwe populisme is een ijzersterke electorale strategie.

Herman Van Goethem. Beeld Universiteit Antwerpen
Herman Van Goethem.Beeld Universiteit Antwerpen

Gezagdragers die vanuit weloverwogen en genuanceerde argumenten beleid willen voeren, kunnen alvast hun politieke doctrines bijspijkeren. Ik beperk me hier tot twee te herschrijven kapittels.

1) Het meerderheidsstelsel in een tijdperk van ‘sociale’ media

De Verenigde Staten zijn net als Groot-Brittannië blijven steken in een negentiende-eeuws kiessysteem, het meerderheidsstelsel, dat vorm moest geven aan ongeorganiseerde en moeilijk definieerbare opinies. Wie meer dan 50% behaalt krijgt alle zetels in het kiesdistrict. In zulk systeem kristalliseert de publieke opinie zich normaal uit in twee strekkingen en in twee politieke partijen. Eens die groepen vorm hebben gekregen, kan je verder gaan. Heel wat landen – zo België in 1899 – stapten na enkele generaties over op een evenredige vertegenwoordiging, waarbij de zetels verdeeld worden in verhouding tot het behaald stemmenpercentage. Dat levert dan meer dan twee partijen op, en ook de vorming van coalities.

Het België van de negentiende eeuw leerde ons ook dat het meerderheidsstelsel kan uitlopen op een te sterk gepolariseerde publieke opinie en op onlusten en destabilisering. Het ging dan nog om een tijdvak waarin de media weinig voorstelden. Hoe anders vandaag … We overzien nog niet de impact van de moderne media op de samenleving. Ze lijken alvast een obsessionele angst voor terrorisme te voeden die de democratie in zijn fundamenten kan aantasten. Vandaag laten de Verenigde Staten ons ook zien dat zelfs daar een politicus vanuit een populistische ‘vrijheid van meningsuiting’ in een underdogspel van totale polarisering de meerderheid kan veroveren. Waarbij hij kan voortsurfen op een scheldcultuur die via sociale (?) media kon doordringen en op tien jaar tijd aloude conventies over elementair fatsoen weggeblazen heeft.

Trump is niet enkel het product van een nieuwe communicatiecultuur, zijn verkiezing betekent ook het failliet van het meerderheidsstelsel. In een evenredige vertegenwoordiging ben je beter beschermd voor desperado’s van dat slag. Een score van meer dan 40% is dan nauwelijks of niet haalbaar. Zelfs Hitler slaagde er niet in een reguliere absolute meerderheid te behalen.

Laten we minder zeuren over ons politiek systeem met zijn vele partijen en compromissen. Het is, globaal genomen, een excellent systeem. Leve de weg van sociaal overleg en geleidelijke opbouw.

2) ‘De vele mannen en vrouwen die we vergeten zijn’

In zijn eerste toespraak als verkozen president verwees Donald Trump naar een kiespubliek dat populistische politici nu meer dan ooit zullen aanboren, ‘de vele mannen en vrouwen die we vergeten zijn’.

Zoals elk politieke doctrine heeft de huidige democratie utopische facetten die de zwakte ervan uitmaken. Ze is ontstaan uit de Verlichting en gelooft in de volkssoevereiniteit en in het autonoom handelend individu dat zich een weloverwogen opinie vormt. Democratie, onderwijs en media zijn dan ook onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Trump laat ons ten overvloede zien dat onze samenleving te weinig inzet op gewone mensen, die niet outstanding zijn maar modaal. Die uit de boot vallen omdat er steeds minder plaats is voor laaggeschoolde arbeid. Die elke maand opnieuw met moeite de eindjes aan elkaar knopen. Die vereenzamen omdat ze weinig of geen netwerken hebben om op terug te vallen. Die geen kranten lezen want te duur of te moeilijk, en die zich nauwelijks informeren omdat ze onze taal niet begrijpen.

Deze mensen van vlees en bloed, die evenveel respect verdienen als alle anderen, vormen een groep van pakweg 20, 30% van de bevolking die populisten nu ontdekken en die electoraal kunnen doorbreken wanneer je ze samenvoegt met de ‘gewone’ partijaanhangers.

De overwinning van Trump is niet enkel een klap in het gelaat maar vooral ook een grote les in bescheidenheid: onze samenleving is te elitair. Dat is een even simpele als complexe vaststelling. In de waaier van te nemen maatregelen staan twee domeinen vooraan. We moeten nog meer dan nu inzetten op een democratisering van het onderwijs, teneinde zoveel mogelijk jongeren mee te nemen in een traject van kennis en vaardigheden, waarbij we ook het praktijkgerichte meer opwaarderen. Een cijfer dat u gisteren in DM kon lezen: 19% van de jongeren met een migratieachtergrond verlaat de middelbare school zonder diploma, bij de autochtonen gaat het om 9%

En dan is er ook ‘de staat van de welvaartstaat’. Toevallig vandaag stellen Bea Cantillon en Linda Buysse een boek voor met die titel. Ik citeer uit de conclusie. ‘Het blijkt onmogelijk om zonder bijkomende of meer progressieve overheidsuitgaven laagproductieve banen lonend te maken én gepaste uitkeringen te voorzien voor werkloze gezinnen.’

Ik neem aan dat president Trump niet bepaald zulk beleid gaat voeren. Maar wat wij gaan doen, hier in Vlaanderen, in België, in Europa? Laten we niet uit de hoogte schimpen op Trump en de zijnen maar lessen trekken uit wat zich nu afspeelt.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234