Vrijdag 13/12/2019

Opinie

De menselijke schade van het Europese crisisbeleid is enorm

Ides Nicaise Beeld photo_news

Ides Nicaise is onderzoeksleider bij HIVA en hoofddocent onderwijs en samenleving aan de KU Leuven.

Niet alleen de crisis zelf, maar vooral de harde besparingen op sociale uitgaven hebben een blijvende schade aangericht in het leven van heel wat kwetsbare mensen in Europa. Depressies, uiteengevallen gezinnen, zware gezondheidsschade, zelfdodingen, massale uithuiszettingen, stijgende dakloosheid… zijn zoveel tragedies die wijzen op een erosie van fundamentele rechten. Die schade is vaak hetzij onherstelbaar, hetzij zeer langdurig. De cijfers zeggen op dit vlak niet zoveel; kwalitatief onderzoek des te meer. Het wordt dringend tijd voor een ‘sociaal herinvesteringsbeleid’.

Dit zijn de bevindingen van de eerste fase van het Re-InVEST project (www.re-invest.eu) dat in dertien Europese regio’s wordt gevoerd. Op elke locatie hebben gemengde onderzoeksteams van academici, professionelen uit de sociale sector en mensen uit kansarme groepen een halfjaar lang samen gereflecteerd over de impact van de crisis en het besparingsbeleid. Het kernbegrip van het onderzoek is ‘sociale investeringen’: dat zijn sociale uitgaven die een duurzaam effect hebben op de levenskwaliteit. Omgekeerd betekenen sociale desinvesteringen een afbouw van die uitgaven, en een vernietiging van menselijk, sociaal en cultureel kapitaal op langere termijn.

Meer daklozen

Terwijl de crisis de gemiddelde jongere aanzet om langer te studeren, verlaten de meest kansarme jongeren precies vaker voortijdig de school: enerzijds om het gezinsinkomen op te krikken wanneer ouders hun werk verliezen, anderzijds omdat ze merken dat zij zelfs met een diploma achteraan in de wachtrij voor jobs blijven staan. Hier en daar in Europa hebben overheden die schooluitval nog aangewakkerd door meer schoolkosten door te schuiven naar gezinnen, studietoelagen af te schaffen of dorpsschooltjes te sluiten.

Daklozen staan in de rij om een overnachtingsplaats te bemachtigen in Brussel. Beeld Photo News

Het wordt voor kansarme gezinnen en migranten steeds moeilijker om fatsoenlijke huisvesting te vinden. Gevolg: gettovorming in verloederde en onveilige buurten, blijvende gezondheidsschade door vochtige, slecht verluchte en verwarmde huisvesting, zwerfgedrag en dakloosheid, schuldoverlast en uithuiszettingen. De dakloosheid is tussen 2008 en 2013 de hoogte ingeschoten: +16 procent in Denemarken; +50 procent in Frankrijk; +21 procent in Duitsland; +17 procent in Nederland; +29 procent in Zweden. Steeds meer vrouwen en kinderen zijn het slachtoffer. Daklozen klagen over plaatsgebrek, extra kosten en dalende kwaliteit van de overbelaste opvangvoorzieningen: ongedierte, brutale behandeling…

De crisis op de arbeidsmarkt heeft vooral in Zuid- en Oost-Europa geleid tot meer hyperflexibiliteit en uitbuiting. Jongeren bieden zich zelfs aan als ‘gratis stagiair’ in de hoop om nadien aangeworven te worden. In het Verenigd Koninkrijk heeft de overheid sinds 2008 reeds één miljoen arbeidsplaatsen weggesaneerd, terwijl er in de privésector ongeveer één miljoen ‘nul-urencontracten’ zijn afgesloten (flexwerk volgens een oproepsysteem waarbij je nooit weet wanneer en voor hoelang je de volgende halve dag zult kunnen werken).

Dit alles weegt op de gezinsrelaties, waardoor gezinnen uiteenspatten. Volwassenen migreren op zoek naar werk, maar kunnen zich niet permitteren om hun partner, kinderen of hulpbehoevende ouders mee te nemen. Werklozen grijpen naar alcohol of drugs en worden door hun familie verstoten.

Groeiende armoede leidt tot slechtere voeding en huisvesting, en bijgevolg tot gezondheidsschade. Tegelijk wordt overal in Europa bespaard op de gezondheidszorgen. Als geneesmiddelen onbetaalbaar worden (vooral voor chronisch zieken) stoppen mensen met hun medicatie en verhoogt het risico op crisissen zoals hypoglykemie en epilepsie. Men stelt ook vaker noodzakelijke ingrepen uit. In sommige landen ontstaat een standengeneeskunde, waarbij armen minder betalen maar jaren moeten wachten op behandeling. De toestand is het ergst in de geestelijke gezondheidszorg. Heel wat kwetsbare mensen zijn opgebrand of mentaal onderuitgegaan. Het aantal depressies en zelfdodingen als gevolg van uitputting is duidelijk toegenomen. Tegelijk wordt bespaard op de mentale gezondheidszorgen zodat zelfs gezondheidswerkers overbelast geraken en onderuitgaan.

Bedelarij in België. Beeld Photo News

Uitbuiting

Op meerdere fronten wordt de vrijheid van mensen ingeperkt. Met een ondermaatse uitkering kun je al niet meer kiezen wat je koopt. Ook de sociale hulpverlening wordt aan steeds meer voorwaarden gekoppeld, en de arbeidsbemiddeling verplicht werkzoekenden om elk aanbod van werk of opleiding te accepteren, ongeacht of het verzoenbaar is met de gezinsverantwoordelijkheden, gezondheid, vaardigheden en aspiraties van mensen. Vooral jongeren raken verstrikt in een secundaire, hyperflexibele arbeidsmarkt tegen lonen beneden de armoededrempel. Verplichte gemeenschapsdienst en zelfs uitbuiting nemen toe in landen zoals het VK, Duitsland, Nederland, Slowakije, Bulgarije.

Het sociale weefsel verzwakt: onveiligheid, wantrouwen, racisme en individualisme nemen toe. Lokale overheden moeten besparen, infrastructuurwerken in kansarme wijken worden stilgelegd. Openbare diensten verliezen uit het oog dat zij geschapen zijn om de rechten van burgers te waarborgen. Zij stellen zich steeds meer bevoogdend en controlerend op. Kwetsbare mensen voelen zich voortdurend gewantrouwd door hun eigen overheid. Dit leidt tot rancune en antipolitiek.

Voor elk van de opgesomde effecten zijn in het onderzoek niet alleen concrete getuigenissen te vinden, maar ook cijfers en verwijzingen naar verdere literatuur.

Het is duidelijk dat de economische heropleving (die in Zuid-Europa zelfs nog erg precair is) niet meteen zal zorgen voor een herstel van deze enorme schade. Het zichtbaar maken ervan kan echter wel lessen opleveren voor het toekomstige beleid. In de eerste plaats maakt het onderzoek duidelijk dat het sociale investeringsbeleid, gepropageerd door de Europese Commissie, een beleid moet zijn met een langetermijnperspectief: (des)investeringen van vandaag kunnen gevolgen hebben voor een ganse generatie. Bovendien maakt de ervaring van kwetsbare groepen duidelijk dat de Europese pijler van sociale rechten een absolute noodzaak is. Beleidsmakers zouden trouwens meer aansprakelijk moeten zijn voor de impact van hun beslissingen op dit vlak.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234