Dinsdag 20/04/2021
Vincent Stuer. Beeld DM
Vincent Stuer.Beeld DM

OpinieVincent Steur

De meeste politici praten liever niet over Europa, tenzij in simplismen

Vincent Stuer is schrijver en werkt voor de Renew Europe-fractie in het Europees Parlement. Zijn column verschijnt tweewekelijks, afwisselend met Mark Elchardus.

Als journalist had Boris Johnson destijds ‘ontdekt’ dat de Berlaymont gedynamiteerd zou worden, omdat het gebouw onherstelbaar was. 27 jaar later kwam hij er dineren met commissievoorzitter Ursula Von der Leyen, in een ultieme poging de onderhandelingen over het ‘makkelijkste handelsakkoord ooit’ toch nog rond te krijgen. De weerbarstigheid van Europa en het onbegrip tussen beiden, zijn zelden zo fysiek verbeeld.

Ralf Dahrendorf (1929-2009) zou beide kanten wel begrepen hebben. Duitser, Brit, commissaris, conservatief, rebel en Europeaan, Dahrendorf was het allemaal. Zijn vader had voor de sociaaldemocraten in de Reichstag gezeten, tot de nazi’s aan de macht kwamen en hem arresteerden. Zelf werd Ralf als 15-jarige opgepakt door de Gestapo voor het verspreiden van kritische propaganda. Het was een levensbepalende ervaring, waar hij een ‘bijna claustrofobische drang naar vrijheid’ aan overhield, ‘een instinctief verzet tegen inperkingen, of ze nu opgelegd zijn door persoonlijke macht van anderen, dan wel door de anonieme macht van organisaties.’ Een jaar later moesten vader en zoon opnieuw op de vlucht, dit keer voor de Sovjets die hun sector van Berlijn opeisten. Dahrendorf bleef zijn kennis van de open samenleving uitdiepen, maakte wereldwijd naam als socioloog, schopte het tot liberaal minister en aan het eind van de jaren ’60 tot Europees commissaris. De wereld is niet eenvoudig en hoeft ook niet eenvoudig te zijn, doceerde hij telkens, ‘It’s rich because it’s complicated. Let’s learn to live with this.’

Vandaag kunnen we daar steeds minder mee leven. Anne Applebaum schrijft haar beklemmende boek De schemering van de democratie in dezelfde termen: de verlokking van het autoritaire denken trekt mensen aan die niet om kunnen met complexiteit. Het is geen inherent links of rechts instinct, geen kwestie van ideeën of idealen, maar een mentaliteit. De voorbije twee decennia raakte de wereld in een technologische, maatschappelijke en geopolitieke stroomversnelling, en van de weeromstuit gaan overal stemmen op om terug te keren naar een ingebeeld verleden, toen alles nog duidelijk was en iedereen zijn plaats kende.

Darhendorf heeft inzichtelijk beschreven hoe moeilijk de overgang naar een doorleefde democratie in Oost-Europa zou worden, maar dat ook de Britten in de tegenbeweging meegesleept zouden worden, heeft hij niet zien aankomen.

Niet dat hij nooit bedenkingen had bij de Europese integratie. Dahrendorf voelde zich niet thuis in de claustrofobische gangen van de Berlaymont, waar de Franse regeldrift en de bureaucratische pretentie bij het begin van de jaren ’70 even aanwezig waren als de pijp- en sigarenrook. Terwijl hij nog commissaris was, publiceerde hij anoniem enkele felle kritieken, die waarschuwden dat Europa zelf niet mocht worden waar het tegen ontstaan was: een gesloten systeem. Al te vaak probeerde Brussel volgens hem met technische middelen grote politieke vragen te beantwoorden, en te regeren via fait accompli. De Europese eenmaking heeft pas kans op slagen als het een open en uitgesproken politieke keuze durft te zijn: wat willen we samen doen, en wat hebben we daarvoor over? Zelf plooide Dahrendorf terug op zijn academische carrière en werd hij hoofd van de London School of Economics, waar filosofische twijfel thuis is, om uiteindelijk Brit te worden en zelfs lid van het House of Lords – Baron Dahrendorf of Clare Market in the City of Westminster. Mooi parcours.

Dubbele vergissing

Het blijft een soort Europese erfzonde, de combinatie van administratieve overmoed en politieke koudwatervrees. De meeste politici praten liever niet over Europa, tenzij in simplismen, om de bange burger naar de mond te praten. En soms vind je nog ambtenaren die dat prachtig vinden, zo ongestoord mogelijk hun ding te kunnen doen.

Toch is het Europa van vandaag niet dat uit Dahrendorfs tijd. De democratisering kwam laat, maar stevig op gang. De eenvormigheidsdrift is afgenomen met elk nieuw lid dat erbij kwam – velen daarvan deelden de claustrofobische ervaring van onvrijheid – en met elke taak die Europa concreet kreeg toegewezen, werd het politiek een beetje wijzer.

De Britten begingen een dubbele vergissing: ze keerden zich af van een Europa dat niet meer bestaat, een opgeblazen karikatuur. En ze blijven sindsdien ontkennen dat de complexiteit van vandaag geen dictaat is vanuit de Berlaymont, maar een natuurlijke eigenschap van een open samenleving, met alle rijkdom en chaos en vrijheid en dreiging die daarmee samenhangen.

De EU is een manier om de complexiteit te besturen, een ingewikkeld systeem voor een ingewikkelde wereld. Je daaraan onttrekken is niet eenvoudig. Er een alternatief voor verzinnen nog moeilijker. Want de sinistere buitenwereld gaat niet weg. Door die niet onder ogen te willen zien, komt het schemerende spookbeeld alleen maar dichter.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234