Donderdag 29/10/2020
Vincent Stuer.Beeld DM

ColumnVincent Stuer

De machinerie van de samenleving stokt, als de radertjes elkaar niet raken

Vincent Stuer is schrijver en werkt voor de Renew Europe-fractie in het Europees Parlement. Zijn column verschijnt tweewekelijks, afwisselend met Mark Elchardus.

In de eerste les psychologie had de professor een fiets meegebracht. Fietsen, legde hij ons uit, is een cognitieve uitdaging van de eerste orde. Je kiest niet gewoon een punt om je op te richten, nee, dat doel moet constant afgetoetst worden aan talloze visuele, auditieve en sensorische prikkels, die verwerkt moeten worden en dan ook nog eens omgezet in fijne motorische acties. Van de ene kant van dat lange, smalle podium aan de Blandijnberg naar de andere fietsen was een hoogstandje van hersengymnastiek.

Zo heb ik me altijd voorgesteld dat mensen ook een politieke koers kiezen. Je weet ongeveer waar je naartoe wil, maar daarna volgt een permanente evenwichtsoefening om te zien of je in de juiste richting evolueert. Het is aftasten en luisteren en aanvoelen en afwegen, en dan nog is het uitkijken of je wereldbeeld überhaupt overeind blijft.

De neuroloog Oliver Sacks vroeg zich in The Machine Stops (in The New Yorker) af of onze hersenen die taak nog wel aankunnen in het digitale tijdperk. Als dokter had hij gezien hoe mensen connecties misten of verkeerd knoopten in hun hersenen, van de levende doden uit Awakenings – waarin Dr. Sacks gespeeld wordt door Robin Williams – tot de legendarische “man die zijn vrouw voor een hoed hield”. Hij zag iets gelijkaardigs gebeuren met de mensen die de laatste jaren van zijn leven plots als zombies rond hem verschenen, overal op straat en op restaurant wezenloos naar dat bakje in hun hand starend. “Ik kan niet anders dan denken dat zij, na elk idee van verleden of toekomst verloren te hebben, en gevangen in een gefladder van vluchtige, altijd maar veranderende prikkels, op een of andere manier minder dan menselijk zijn geworden.” Een vreselijke vaststelling, terwijl de enorme charme van Sacks altijd lag in zijn tomeloze enthousiasme. “Wat we zien gebeuren, en wat we onszelf aandoen, is een neurologische catastrofe op een gigantische schaal.”

Eenzame ijlheid

Onze hersenen zijn machines om verbanden te leggen. “Een groot deel van mijn leven,” zei Oliver Sacks, “bestond eruit me te proberen inbeelden hoe het was om om iemand anders te zijn.” De dingen die hem het meest boeiden, draaiden om dat creatieve inzicht: ons individueel denkvermogen en collectieve geheugen, wetenschap, kunst en geschiedenis. Het is wat ons mens maakt, en de eenzame ijlheid van sociale media staat daar haaks op.

Trump en brexit heeft hij niet meer meegemaakt, maar de vijf jaar sinds zijn dood lijken hem gelijk te geven. Volgens onderzoek zou het wantrouwen toenemen zodra internet ingebed raakt: een studie volgde tussen 2007 en 2018 de publieke opinie in 116 landen en zag het vertrouwen in de overheid parallel dalen met de opkomst van 3G. Op 102 verkiezingen verloren regeringspartijen gemiddeld 5 percent meer aan populistische partijen nadat mobiel internet ingeburgerd raakte (The Economist).

Vooral ouderen haken af. Een studie van New York University schatte dat slechts 3 percent van de twintigers fakenewsverhalen deelden, tegenover 11 percent 65-plussers. En Facebook is hun medium: er zijn intussen meer gepensioneerden op actief dan minderjarigen.

Trappers kwijt

Velen zijn echt de trappers kwijt. Sinds kort maakt QAnon ook in Europa opgang, de meest belachelijke complottheorie ooit verzonnen, een luie mikmak van antisemitisme en paranoia, die samenzweringen van pedofilie en satanisme op een hoop gooit met coronagekte en Hillary Clinton. Een op de drie Amerikanen zegt er deels of helemaal in mee te zijn.

De vraag is wat er in hun hoofd omgaat, dat ze daar ontvankelijk voor zijn? Hoe overprikkeld of afgestompt ben je, als je niet meer het onderscheid aanvoelt tussen de werkelijkheid om je heen en de logica die je daar doorheen je leven in gevonden hebt enerzijds, en anderzijds een derderangs flutverhaal dat verbanden legt tussen lukraak gekozen lulkoek? Ik kan, Dr. Sacks achterna, niet anders dan vrezen dat het moeilijk is, als mens overeind te blijven in een maatschappij die geatomiseerd, constant afgeleid en digitaal overspannen is.

Politiek gaat over de publieke zaak, dingen die het ik, hier en nu overstijgen. Het vraagt van elk van een ons een ingewikkelde evenwichtsoefening van eigen verlangens en gedeelde belangen, van impulsen tegenover inlevingsvermogen in de ander, inzicht in de tekortkomingen van de werkelijkheid en een inschatting van de realistische alternatieven. Dat stopt allemaal, als we te gevoelloos zijn om die afwegingen te maken. De machinerie van de maatschappij stokt, als de radertjes elkaar niet raken.

En net als Sacks lig ik daar wakker van, zeker nu de digitale wereld sinds corona de enige is die overeind blijft. Kan een maatschappij bestaan, als niemand een ander aanraakt? 

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234