Woensdag 17/08/2022
Anton Jäger. Beeld dm
Anton Jäger.Beeld dm

ColumnAnton Jäger

De linkse verhuis naar de rechtbank lijkt de logica zelve, maar is niet zonder gevaar

Anton Jäger is historicus van het politieke denken aan het Leuvense Hoger Instituut voor Wijsbegeerte. Zijn column verschijnt tweewekelijks.

Redactie

De Britse regering onthulde twee weken geleden haar zogenaamde Rwanda-plan. Het beleidsvoorstel moet het aantal migranten dat probeert het Verenigd Koninkrijk binnen te komen verminderen door hen tijdelijk in Rwandese faciliteiten te plaatsen tijdens hun asielaanvraag. Dat zal volgens Boris Johnson zelf “ontelbare levens redden” en het scheve immigratiebeleid van Blairs New Labour rechttrekken.

Of Johnsons plan echt uitgevoerd zal worden, is nog maar de vraag. “Rwanda haalt het niet”, verklaarde The Times-columniste Claire Foges bijvoorbeeld al, “maar Boris Johnson wel”. Foges stelt dat het echte doel van het Rwanda-plan eerder is om progressieven in een eindeloze rechtsgang te verstrikken in plaats van werkelijk beleid uit te voeren. Zo werpt de linkerzijde zichzelf als een expliciete blokkade op voor het post-brexit-immigratieregime van de Britse regering, ingeluid door de verkiezingen van december 2019.

Johnson is zeker geen eenzame minnaar van die tactiek. Theo Francken (N-VA) attaqueerde herhaaldelijk zijn “wereldvreemde rechters”. In Brazilië lanceerde president Bolsonaro keer op keer onwaarschijnlijke initiatieven die dan gevolgd werden door langdurig links verzet in rechtbanken. De tactiek is ook transparant. Door tegenstanders te dwingen een advocaat onder de arm te nemen in plaats van bewegingen op te bouwen, kan rechts zich opwerpen als de verdediger van een gekwelde, rechteloze meerderheid.

Linkse verhuizing naar de rechtbank

De linkse verhuizing naar de rechtbank lijkt op het eerste gezicht de logica zelve. Rechtbanken zijn enkele van de krachtigste instrumenten in de juridische gereedschapskist, vooral tegen onbeschaamde rechtse aanvallen op mensenrechten. Dat geldt niet alleen voor het migratiebeleid. Afgelopen decennium dienden groene activisten klacht in tegen allerlei overheidsactoren voor hun nalatigheid op klimaatvlak. Gezien de urgentie van het probleem is het begrijpelijk dat ecologisten een breed repertoire onderzoeken.

Die verhuizing naar de rechtbank verdient zeker ook wat historische context. Historisch gezien waren rechtbanken meestal het laatste redmiddel op links. Ze boden een scharnierpunt wanneer alle andere wegen waren uitgeput, of wanneer de politieke omstandigheden gewoon te vijandig waren. Voor alles steunde historisch links op een robuust middenveld van vakbonden, partijen en arbeidersraden die het kapitaal op eigen terrein konden bestrijden. Deze partijen en vakbonden konden deelnemen aan verkiezingen, staken of grondwetten herschrijven. Ze stonden ook sceptisch tegenover het idee dat politieke vooruitgang vooral in rechtbanken werd geboekt – of dat rechters de meest betrouwbare hoeders van de volksmacht waren.

In de afgelopen veertig jaar zijn die bastions van arbeidersmacht zwaar gaan tanen. Het resultaat was een geïsoleerd en zwakker links, bevolkt door een kleinere kaste aan professionals, onder wie talrijke advocaten en academici.

Abortusrechten in de VS

Oudere democratieën zoals de Verenigde Staten bieden een leerzaam voorbeeld van de gevaren van een linkse verhuis naar de rechtbank. De VS zijn uniek in die zin dat de meeste abortusrechten er tot stand kwamen door toedoen van het Hooggerechtshof, en niet door verkozen meerderheden in parlementen. In verscheidene Europese landen moesten partijen die voorstander waren van liberalere abortusrechten in de jaren zeventig en tachtig wel degelijk deelnemen aan verkiezingen.

Daarmee werden ze door hun kiezers rechtstreeks op de proef gesteld. Toen die partijen eenmaal aan de macht kwamen, legden verliezers zich gemakkelijker neer bij het nieuwe regime. In de VS daarentegen kregen conservatieven herhaaldelijk het gevoel dat abortusrechten werden opgelegd in een gerechtelijke staatsgreep. Dat stelde antiabortusactivisten in staat om in naam van de democratie het laken naar zich toe te trekken. Deze conservatieven hadden misschien een veldslag verloren – maar op de lange termijn begonnen zij de oorlog te winnen.

Dit betekent niet dat conservatieven zelf geen opportunistische gebruikers zijn van rechters en rechtbanken. Veel van de autoritaire dreigementen van de jaren 2010 kwamen niet van verkozen parlementen, maar van ideologisch gedreven rechters, zoals in de praktijk van ‘lawfare’ in Latijns-Amerika.

In Groot-Brittannië bieden loonstagnatie en de stijgende levenskosten geen mooie electorale vooruitzichten op rechts. Tegenover deze tendensen zal de Conservatieve Partij er wellicht steeds meer de voorkeur aan geven haar tegenstanders op het terrein van de rechtbank te bestrijden, in plaats van hen in open assemblees tegemoet te komen. Want daarmee concentreren progressieven zich steeds minder op de (weder)opbouw van duurzame instellingen, en doen vooral beroep op het moreel geweten van juridische hogepriesters.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234