Dinsdag 21/01/2020

De lat ligt meteen erg hoog voor Angela Merkel, de gewonde wereldleider

Koen Vidal. Beeld Wouter Van Vooren

Koen Vidal is commentator bij De Morgen.

Hield Angela Merkel stand? Het enige mogelijke antwoord is: ‘mja’.

Het klopt dat haar CDU-CSU-unie, ondanks een fors verlies, de grootste van het land blijft waardoor Merkel opnieuw bondskanselier kan worden. Voor alle duidelijkheid: dat is een prestatie. Niet enkel omdat zij zo het record van haar illustere voorgangers Konrad Adenauer en Helmut Kohl breekt, maar ook omdat vriend en vijand nog geen jaar geleden verklaarden dat Merkel kansloos zou zijn bij de verkiezingen en maar beter een stap opzij zou zetten.

Merkel moest toen het hoofd bieden aan een driedubbele politieke noodsituatie: de nasleep van de vluchtelingencrisis, een brexitcrisis en een reeks terreuraanvallen in eigen land.

Fastfoodrecept

Wat vooral respect afdwingt, is dat Merkel op dat moment niet naar een populistische modus overschakelde. Behoorlijk wat van haar Europese collega’s zouden in zo’n benarde situatie niet aan de verleiding hebben kunnen weerstaan om hun taalgebruik over migranten en moslims te verharden: een fastfoodrecept om snel kiezers aan zich te binden. Niet zo Merkel: die bleef gewoon zichzelf en week niet af van een discours waarin respect voor anderen “ongeacht hun afkomst, huidskleur, religie, geslacht, seksuele voorkeur en politieke mening” steeds centraal bleef staan.

Met die aanpak én – niet te vergeten – een sterke economie heeft ze de schade kunnen beperken. Maar dat neemt niet weg dat de extreem rechtse AfD een bres in Merkels partij heeft geslagen. Letterlijk: CDU-CSU verloor maar liefst een miljoen kiezers aan de extreemrechtse partij die voor het eerst in haar bestaan parlementariërs naar de Bundestag kan sturen. De christendemocraten haalden de slechtste uitslag sinds 1949: als je het resultaat vanuit die hoek bekijkt, heeft Merkel gefaald en kun je bijna van een persoonlijke blamage spreken.

Nieuwe prioriteit

Duidelijk is dat deze nederlaag de bewegingsvrijheid van Merkel IV zal beperken. Met een beter resultaat en een kleinere AfD had een gelouterde Merkel de komende vier jaar een persoonlijke toets aan haar beleid kunnen geven: een dieper Europa, iets meer mildheid voor Griekenland, empathie voor migranten. Niet dat zij deze visie zal laten varen, maar sinds gisteren is er een absolute prioriteit bijgekomen: de CDU van het hellend vlak krijgen en de opmars van het AfD tegenhouden.

Vraag is hoe je het AfD bestrijdt en de overgelopen kiezers terugwint. Het feit dat de overgrote meerderheid van hen in het voormalige Oost-Duitsland woont doet al vermoeden dat niet enkel migratierancune, maar ook sociale en economische frustraties het AfD-succes verklaren. Een ruk naar rechts: het ligt niet in Merkels aard, maar het zal ook geen electorale wonderen verrichten.

Feit is wel dat Merkel de komende jaren inzake populisten een echte ervaringsdeskundige zal worden. Waar zij ook naartoe reist: ze zal geconfronteerd worden met rechtse, anti-islamconservatieven. Op G8- en G20-ontmoetingen zal zij tegenwicht moeten vormen tegen Donald Trump. Na het wegvallen van Barack Obama staat Merkel meer dan ooit aan het hoofd van een club gematigde leiders als Emmanuel Macron en Justin Trudeau die op het wereldtoneel voor rede en gezond verstand zal moeten zorgen.

Wilders, Le Pen en co.

En ook in Europa blijven de Trump-krachten sterk. Geert Wilders en Marine Le Pen mogen dan al in bedwang gehouden zijn: hun kiespubliek blijft groeien. Europese leiders als de Hongaarse premier Viktor Orbán en de Poolse sterke man Jaroslaw Kaczynski vormen nu al een bedreiging voor het Europa dat Merkel en Macron tot stand willen brengen. De vraag is of een electoraal gehavende Merkel voldoende overtuigingskracht, hefbomen en macht zal hebben om te vermijden dat de superpopulisten Europa verhakkelen.

En zo ligt de lat meteen erg hoog voor de gewonde Merkel. De inzet van haar laatste ambtstermijn is gigantisch: extreemrechts in Duitsland tegenhouden, Europa van de ondergang redden en de wereldvrede handhaven. Niet meer of minder.

Als zij er mee voor kan zorgen dat de wereld over vijf jaar nog een min of meer stabiele plek is, kunnen we haar laatste bondskanselierschap als een klein mirakel beschouwen en verdient ze zowel een standbeeld op de mooiste plek van Berlijn als op het Brusselse Schumanplein. Lukt dat niet, dan zal zestien jaar Merkel kort en hard samengevat worden: zij liet de populisten groot worden. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234