Zaterdag 13/08/2022
Mark Elchardus. Beeld DM
Mark Elchardus.Beeld DM

ColumnMark Elchardus

De kritiek op De Stemming was een poging om de stem van de mensen te smoren

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB) en de auteur van Reset. Over identiteit, gemeenschap en democratie. Zijn column verschijnt tweewekelijks.

Mark Elchardus

Stemmingsstoornissen zijn aandoeningen waarbij de emoties ernstig verstoord zijn of niet passen bij de situatie. Een spreekwoordelijke variant overkwam een aantal landgenoten na het bekendmaken van de resultaten van De Stemming.

Volgens Joël De Ceulaer is peilen naar de voorwaarden waaraan men moet voldoen om echt Vlaming te zijn fout. Bart Eeckhout vindt vragen waarin ‘ons’ voorkomt – zoals in “onze cultuur en gewoonten overnemen” – wetenschappelijk uiterst dubieus. Zij getuigen volgens hem van een vooroordeel omdat “burgers met buitenlandse roots sowieso nooit tot ‘ons’ kunnen behoren”.

Dat lijkt me een verkeerde interpretatie van de opvattingen en bedoelingen van de onderzoekers. Die gaan er daarentegen vanuit dat mensen weten wat met ‘ons’ wordt bedoeld (als mensen zeggen “ons Annelies” bedoelen ze niet dat Annelies hun eigendom is, maar hun dochter; en “onze” auto impliceert geenszins dat zij die hebben gebaard). Op basis van veronderstelde gedeelde betekenissen wordt dan gepeild naar de voorwaarden waaraan men volgens de respondenten moet voldoen om er echt bij te horen.

Men kan het oneens zijn met wat een aantal mensen daarover denkt. Op de boodschapper schieten is echter al te gek. Ik verwijs naar twee journalisten uit deze krant, maar in talrijke commentaren werd het wetenschappelijke karakter van De Stemming in twijfel getrokken om de redenen die zij aanhalen.

Uiteraard geeft niet iedereen aan alle begrippen dezelfde betekenis. Dat beïnvloedt enigszins de uitslag van surveys. Het is echter weinig waarschijnlijk dat dit de besluiten van De Stemming bepaalt. ‘De overheid moet praktijktoetsen doen om te controleren op discriminatie bij aanwervingen.’ Daarmee is 68 procent het eens. In die uitspraak zitten twee moeilijke begrippen: praktijktesten en discriminatie. Ik denk niet dat het percentage onder de 50 procent zou zinken, had men die begrippen uitvoerig toegelicht.

Ik heb trouwens een voorstel voor de mensen die menen dat we niet mogen steunen op gedeelde betekenissen. Leg bij je volgende artikel elk gebruikt begrip afdoende uit. Expliciteer dan de precieze betekenis van elk woord dat je in die uitleg hebt gebruikt, en daarna dan weer de woorden die je daartoe inzet, enzovoort. Probeer het even, maar stop na een paar uur, anders maak je nooit nog een artikel af.

De kritiek op De Stemming had in feite weinig te maken met de kwaliteit van dat onderzoek. Het was een poging om de stem van de mensen te smoren. Als men niet graag hoort wat uit een bevolkingsonderzoek komt, wordt de wetenschappelijkheid ervan in vraag gesteld. Heel opvallend werd tegelijkertijd in alle media totaal kritiekloos gerapporteerd over de 800 onrepresentatieve Europese burgers van wie de voorstellen voor de toekomst van Europa, na beïnvloeding, overeenstemmen met wat de organisatoren wilden horen.

De Stemming staat daarentegen bol van opmerkelijke en ongemakkelijke bevindingen. Ik pik er ééntje uit: 37 procent van de ondervraagden is van oordeel dat, om echt Vlaming/Belg te kunnen zijn, men ouders en grootouders moet hebben die uit ons land komen. Onlangs werd in Nederland een vergelijkbare vraag gesteld: moet men Nederlandse ‘voorouders’ hebben om echt Nederlander te zijn? Twaalf procent vindt van wel. Misschien is het percentage in De Stemming veel hoger omdat een migrant van de derde generatie grootouders heeft die uit ons land komen, of misschien zijn Vlamingen meer dan Nederlanders van oordeel dat men Vlaamse voorouders moet hebben om echt Vlaming te zijn. Voer voor verder onderzoek. Die 37 procent deed echter flink wat stof opwaaien. Is ze zorgelijk?

Mensen definiëren een wij-gevoel onder meer op basis van gedeelde praktijken, een taal, kledij, feestdagen, een weekritme, eetgewoonten… Die dingen scheppen een gevoel van verbondenheid en vertrouwdheid, en maken meteen een onderscheid tussen ‘eigen’ en ‘vreemd’. Wie de praktijken deelt, hoort er meer bij dan wie ze niet deelt. Mensen scheppen ook genoegen in een bepaalde, gedeelde manier van eten, grappen maken of vertellen. Dat kleine geluk verklaart ook waarom veel migranten, terwijl zij verder perfect integreren in onze samenleving, toch trouw blijven aan praktijken uit hun land van herkomst en daarmee ook het onderscheid wij/zij maken.

Die 37 procent is opvallend hoog, maar nog opvallender is bijvoorbeeld dat 76 procent van de mensen van Turkse afkomst in Nederland zich in de eerste plaats met Turkije blijft identificeren; slechts 2 procent identificeert zich met Nederland (Hoffman, Makovsky en Werz, Global, 2020). Dat is problematisch omdat migreren afscheid van het oude en omhelzen van het nieuwe veronderstelt. Maar het is begrijpelijk. De meeste mensen zijn gehecht aan continuïteit met de vorige generaties. Waarom zouden enkel Vlamingen dat niet mogen zijn?

Er schuilt zelfhaat in de kritiek op De Stemming. Die 37 procent is een uitnodiging om na te denken, mensen te begrijpen, warmte te voelen bij het geluk dat schuilt in het bestendigen van kleine en grote tradities. Tevens is het een gelegenheid om te zeggen: die warmte is geen reden om mensen uit te sluiten omdat zij niet hier zijn geboren, en evenmin een reden om geen inspanningen te doen om te integreren omdat men Turkse of Marokkaanse roots heeft. Men had De Stemming – geen perfect steekproefonderzoek, maar beter dan veel onderzoek dat kritiekloos de krant haalt – warmer en begripvoller kunnen gebruiken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234