Donderdag 24/10/2019

Essay

De kiezer wil geen geld, maar macht

Trump-fans op een meeting in Raleigh in swing state North Carolina, daags voor Election Day. Beeld AFP

Door politiek op de oude links-rechtsas te blijven bedrijven, ontlopen klassieke politici hun verantwoordelijkheid. En verliezen ze de oorlog. Rogier De Langhe trekt lessen uit de zege van Donald Trump.

Beurtelings schrijven Maarten Boudry, Laïla Ben Allal, Rogier De Langhe en Jogchum Vrielink, vier jonge denkers, een essay voor 'Zeno'. Onder de noemer 'Het kernkabinet' confronteren ze u elke zaterdag met hun originele, eigenzinnige opvattingen. Vandaag: Rogier De Langhe.

Wat mij het meest opviel bij de zege van Trump, is de onmacht van het politieke establishment om het fenomeen te duiden. Een typische analyse luidt dat Trump werd verkozen als gevolg van de door de globalisering gegroeide ongelijkheid. Maar waarom kiezen die slachtoffers van de ongelijkheid dan iemand die de American dream predikt en de belastingen voor de rijken wil verlagen, in plaats van een politica met concrete voorstellen om die ongelijkheid te verminderen?

Allerlei zaken wijzen erop dat de stelling dat Trump werd verkozen door de slachtoffers van ongelijkheid, niet alles verklaart. Trump won de teloorgegane oude industriegebieden, maar ook Beverly Hills. De typische Trump-kiezer is eerder een succesvolle loodgieter dan een arme drommel. Dat is niet nieuw. Ook in Europa blijkt steevast dat populisten aanhang vinden in alle lagen van de bevolking. De analyse vanuit ongelijkheid zegt misschien meer over de politici die ze maken, dan over de verkiezingen zelf. En laat net zien waarom die politici de pedalen kwijt zijn.

Rogier De Langhe. Beeld rv

Traditionele politiek wordt gevoerd op een links-rechtsas. De oplossing voor eender welk probleem is uiteindelijk ofwel de groei meer herverdelen (links) ofwel de groei meer herinvesteren (rechts). Maar wat als er geen groei meer is? Dan verandert de discussie en duikt een fundamentelere vraag op: welk systeem willen we eigenlijk? Zullen we het bestaande herstellen in zijn oude glorie, of bouwen we beter een nieuw?

Het dilemma tussen herstellen en vernieuwen is een fundamenteel ander soort debat dan dat tussen links en rechts. Het is geen debat binnen een systeem, maar tussen systemen. Die discussie aangaan vergt iets wat voor establishmentfiguren erg moeilijk ligt: erkennen dat het bestaande systeem niet meer werkt. Het is geen normale, maar revolutionaire politiek. En daar zijn de spelregels anders. Kiezers willen geen groter stuk van de taart, maar dat de taart van hen is. De vraag is niet welke richting het stuur uit moet draaien, maar wiens auto we nemen. Politiek in tijden van revolutie gaat niet over geld, maar over macht.

En dat heeft het politieke establishment nog niet begrepen. De Clinton-campagne en de Remain-campagne in Groot-Brittannië waren heel klassieke campagnes die inzetten op het beproefde recept van economische sterkte. Remain met 'Stronger In', Clinton met 'Stronger Together'. It's the economy, right? Zo konden ze uitleggen hoe de kiezer persoonlijk voordeel zou halen uit zijn stem, meer dan 4.000 pond (4.600 euro) per jaar volgens de Remainers. Hun tegenstanders benadrukten niet de kortetermijnwinst maar het herwinnen van controle over het systeem. De slogans van de brexiteers luidden 'We Want our Country Back' en 'Take Back Control'. Trump beloofde met 'Make America Great Again' het land terug te geven aan de Amerikanen.

Het patroon is duidelijk. Wie het systeemfalen thematiseert en inzet op autonomie, wint. Zie Trump, zie het onverwachte succes van Sanders. Ook bij ons. De twee systeemkritische partijen Groen en N-VA wonnen de laatste tien jaar zowat alle verkiezingen. Wie het systeem niet in vraag stelt (of zoals Clinton zelfs belichaamt) en zwaait met geld, die verliest. Vakbonden die strijden voor loonsverhogingen verliezen hun aantrekkingskracht ten voordele van burgerbewegingen die zelf vangnetten organiseren. Burgers bouwen hun eigen windmolens, ook al is de stroom elders goedkoper. Die successen signaleren het einde van een fase van politieke normaliteit. Dit zijn de jaren 90 niet. It's the autonomy, stupid!

Zoals altijd wanneer iets stuk gaat, moet worden gekozen tussen het herstellen van het oude en het maken van iets nieuws. Politiek in tijden van revolutie gaat dan ook niet over welke richting ons systeem uit moet, maar of we het moeten renoveren of vernieuwen. De gegevens over het stemgedrag suggereren dat kiezers verdeeld waren langs die andere, fundamentelere breuklijn. Terwijl economische ongelijkheid het stemgedrag amper nog verklaart, vallen veel bizarre puzzelstukjes van het Atlantisch populisme langs deze breuklijn wel in elkaar. Zo verkiezen Trump-kiezers een waarde als 'respect voor autoriteit' boven 'gerichtheid op de ander'. Ook bij de brexit waren waardeverschillen over multiculturalisme, vrouwenrechten, globalisering en immigratie erg belangrijk. Leg al die waarden naast elkaar en er verschijnt een botsing van wereldbeelden. Het ene vindt dat het oude systeem moet worden hersteld, het andere gelooft dat een nieuw kan worden opgebouwd.

Die nieuwe breuklijn kan verklaren waarom de ook al bij de brexit zo opvallende generatiekloof plots opduikt. Jongeren hebben weinig te verliezen bij het opdoeken van het bestaande systeem en nog genoeg tijd om zich aan te passen aan een nieuw. Bij ouderen is dat omgekeerd. Het verklaart waarom millennials eerder een Bernie Sanders steunden en babyboomers iemand als Trump. Wie sociaal weinig mobiel is, gevestigde belangen heeft of een voorkeur voor orde en stabiliteit, die kiest voor renovatie. Wie wendbaarder is, kiest voor nieuwbouw. Zo kan ook het verschil in stemgedrag tussen hoog- en laaggeschoolden worden verklaard. Hoezeer hun antwoorden ook verschillen, ze zijn het erover eens dat het status quo niet meer werkt. Wie dat niet erkent, wordt gepercipieerd als ongeloofwaardig of zelfs irrelevant. Veel jonge kiezers bleven dan ook liever thuis dan op Clinton of Remain te gaan stemmen.

Als het debat verschuift, komen allerlei slapende voorkeuren en gedragingen plots bovendrijven. Klassieke politici doen ze liever af als 'spoken uit het verleden' dan als een falen van het systeem dat ook altijd een beetje hun falen is. Zo kan eender wie het systeem in vraag stelt, weggezet worden als populist of erger. Politici houden elkaar zo gevangen in het verkeerde debat, waardoor ze nieuwe uitdagingen niet kunnen thematiseren, het contact met hun electoraat verliezen en een gat laten vallen met hen die daar wel in slagen.

Wereldvreemd

De zege van Trump wordt volgens mij niet rechtstreeks verklaard door de globalisering, maar eerder door de halsstarrige weigering van het establishment om de problemen met die globalisering te erkennen als een systeemfalen. Natuurlijk speelt de globalisering een rol. Alleen is het maar de vraag of we de problemen met die globalisering moeten begrijpen als problemen binnen het systeem, zoals veel klassieke politici nog lijken te geloven, of als het falen van dat systeem zelf. Ze blijven volhouden dat het wel weer goedkomt door nog wat meer vermogens te herverdelen of belastingen te verlagen. Het klinkt even wereldvreemd als de reactie van Marie Antoinette bij het uitbreken van de Franse Revolutie: "Als ze geen brood hebben, dan eten ze toch cake!"

Klassieke politici vechten op het verkeerde slagveld en zijn nu verwonderd dat ze de oorlog verliezen. Door politiek op de oude links-rechtsas te blijven bedrijven, ontlopen ze hun verantwoordelijkheid. Burgers nemen het recht dan maar zelf in handen. Wie de opmars van Le Pen, Wilders en zo veel anderen wil stuiten, zal moeten beginnen met de juiste vraag te stellen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234