Dinsdag 28/06/2022
null Beeld dm
Beeld dm

ColumnAnton Jäger

De grote portrettekenaar van het neoliberale subject is zijn origineel model kwijt

Anton Jäger is historicus van het politieke denken aan het Leuvense Hoger Instituut voor Wijsbegeerte. Zijn column verschijnt tweewekelijks.

Redactie

In mei 2020 was de Franse schrijver Michel Houellebecq te gast op de Parijse radiozender France Culture. Het onderwerp was, voorspelbaar genoeg, de coronapandemie.

Tijdens het programma beschreef Houellebecq covid als “een banaal virus, weinig glansrijk verwant aan obscure griepziektes, met een slecht begrepen overlevingskans en onduidelijke kenmerken – soms goedaardig, soms dodelijk, niet eens seksueel overdraagbaar: kortom, een virus zonder eigenschappen”.

Houellebecqs conclusie was pessimistisch: “Na de lockdowns zullen we niet wakker worden in een nieuwe wereld – het zal dezelfde zijn, alleen een beetje erger.”

Verontwaardiging over onze omgang met de dood blijkt ook de bezielende kracht van Houellebecqs nieuwste boek, Anéantir, dat begin januari in Franstalige boekhandels arriveerde. Die roman speelt zich af in 2026, met als hoofdpersonage de Franse ambtenaar Paul Raison, adviseur van Bruno Juge, Frans minister van Economie en Financiën.

Paul zit gevangen in een weinig verkwikkend huwelijk met Prudence, ambtenaar op hetzelfde ministerie. Paul verlaat uiteindelijk Parijs om zijn vader te bezoeken, in coma na een beroerte. Bij de thuiskomst is zijn zus Cécile betrokken, een trouwe Le Pen-stemmer en wedergeboren katholiek, nu getrouwd met een werkloze notaris.

Voor de doorgewinterde Houellebecq-lezer zullen de basiscomponenten van Anéantir zeker vertrouwd aanvoelen – we zien de eenzaten van Extension du domain de la lutte (1994), de neurotische professionals in Particules élémentaires (1998), de vaudevillebehandeling van de kunstwereld in La carte et le territoire (2010). Maar de roman is ook getekend door een onmiskenbare verzwakking: dwangmatig en haastig geschreven, opmerkelijk minder groots van opzet, een ongewoon zachte toon.

Wat zou die afname kunnen verklaren? Een factor is ongetwijfeld Houellebecqs toenemende nabijheid, behaaglijkheid zelfs, met de Franse elite. Frankrijk blijft uniek in de nauwe relatie tussen zijn literaire sterren en de politiek, ingewijd via instellingen zoals de Académie Française.

De presidentskandidaat in Houellebecqs roman is ook gebaseerd op Bruno Le Maire, de huidige minister van Economie en Financiën en een persoonlijke vriend van Houellebecq. De twee ontmoetten elkaar toen Houellebecq door de Ierse douane werd opgehouden. Sindsdien wisselen ze e-mails uit over thema’s zoals de Duitse romantiek, het economisch beleid en de gedichten van Rainer Maria Rilke.

Anéantir draagt talrijke sporen van deze vriendschap. In een recent debat met Éric Zemmour beweerde Le Maire dat Frankrijk nu “een groei- en werkgelegenheidsgraad nadert gelijk aan die van de trente glorieuses”, een zin die bijna woord voor woord ook in Houellebecqs roman verschijnt. Dat zijn de gevaren van een schrijver die immuun is voor introspectie.

In Anéantir komt er bij dat gebrek aan introspectie nog een ander, gevaarlijker probleem kijken. Het onderwerp van Houellebecqs oorspronkelijke boeken – de paarse jaren 1990 en 2000 – zijn vandaag een stuk minder betrouwbaar geworden als kritisch doelwit.

Het neoliberalisme is nog niet dood. Als kapitalistische reflex zullen neoliberale beleidsideeën natuurlijk hun aantrekkingskracht behouden. Maar het zijn nauwelijks nog electorale wondermiddeltjes, zoals de recente Franse presidentsverkiezingen duidelijk maken.

De grote portrettekenaar van het neoliberale subject is daarmee zijn origineel model kwijt. In de voortvloeiende verwarring blijft de beste uitvalbasis dan maar het literair cliché: thema’s als dood, geloof, eeuwige liefde.

Als zelfverklaarde laatste roman is Anéantir vooral een teleurstellende finale voor een groots maar weerspannig oeuvre. De pandemie is uiteindelijk niet meer dan een uitweg voor Houellebecqs groeiende spirituele preoccupaties, op een steeds grotere afstand van de samenleving zelf.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234