Donderdag 18/07/2019

Jonathan Holslag

De gematigde elite die het hardst heeft staan roepen dat Trump slecht is, draagt een gigantische verantwoordelijkheid

Het intussen befaamde Trump-petje. "Er heeft zich een ongeziene polarisatie voltrokken." Beeld Getty Images

Jonathan Holslag doceert internationale politiek (VUB) en schreef De kracht van het paradijs.

Laat me met de deur in huis vallen: ik heb geen flauw idee hoe de Amerikaanse presidentsverkiezingen de wereld zullen beïnvloeden, en ik denk dat de vraag er eigenlijk niet veel toe doet. Dat was ook de inschatting van een driesterrengeneraal die ik sprak. "Of het nu Clinton of Trump wordt", zei hij, "de verandering is al lange tijd in de maak." Die verandering slaat op de tanende Amerikaanse macht, waardoor Washington sowieso meer de nationale belangen voorop zou gaan zetten.

Die verandering heeft betrekking op het feit dat de economische groei minder kwaliteitsvolle banen en koopkracht afzet, waardoor meer protectionisme bijna onvermijdelijk wordt. Die verandering houdt verband met het gegeven dat steeds meer mensen zich miskend voelen en daarom kiezen voor conservatisme. Trump is ook maar een kind van zijn tijd.

Jonathan Holslag. Beeld Franky Verdickt

Zijn beleid zal worden gekenmerkt door economisch nationalisme, protectionisme en deglobalisering, maar Amerika's positie als hoeder van de vrije handel is al jaren in verval. We zullen Trump een poging zien doen om milieuverdragen onderuit te halen, maar het Amerikaanse en wereldwijde verbruik van vervuilende fossiele brandstoffen was de voorbije jaren al opnieuw aan het klimmen. We zullen Amerika nog meer de traditionele westerse waarden aan de kant zien schuiven om deals te kunnen sluiten met autoritaire landen als Rusland, maar dat pragmatisme is al twintig jaar in de maak.

De kans op handelsoorlogen en gewapende conflicten wordt groter, maar dat lijkt me vooral een gevolg van de versnelde wapenwedloop en het nationalisme dat overal de kop opsteekt. Ook Clinton had zich naar die realiteit moeten plooien. Presidenten bepalen zelden de geschiedenis, ze sturen ze hoogstens bij.

Vast staat dat de verkiezing van Trump het voorlopige einde inluidt van de liberale droom van een open en democratische wereld. Maar het lot van die droom was reeds bezegeld in de jaren na de val van de Sovjet-dictatuur. Het was in onze overwinningsroes dat we de kwetsbaarheid van die doorbraak, van de herwonnen vrede, van de vrijheid en de welvaart weigerden in te zien. De arrogantie van de macht.

Terwijl diplomaten zich afjakkerden in mensenrechtendialogen, sloten politici deals met dictators. Terwijl de kosmopolitische elite jubelde over hoe Google een nieuw informatietijdperk inluidde, ontnamen we onze scholen de verantwoordelijk om jongeren met die informatie leren om te gaan. Terwijl we de productiviteitswinst van de globalisering vierden, voltrok zich in de VS een ongeziene polarisatie.

De gematigde elite die de voorbije maanden het hardst heeft staan roepen dat Trump slecht is, draagt een gigantische verantwoordelijkheid voor het ontstaan van de context waarin leiders als Trump gedijen. De elite die stelt dat kiezers onwetend zijn, heeft door een falend onderwijs- en informatiebeleid die 'onwetendheid' mee gevoed. Een hele generatie kiezers heeft dat laten gebeuren... 

Dit is de collectieve verantwoordelijkheid van leiders én hun samenleving, van een samenleving op een hoogtepunt die, zoals zo vaak in de geschiedenis, de fundamenten van haar eigen voorspoed ondergroef. Een baken is verplaatst, waardoor het makkelijker zal worden voor soortgelijke politici om verkozen te geraken. De 21ste eeuw zal akelig en onvoorspelbaar worden, net zoals alle vorige. Na dertig jaar westerse overwinningseuforie wordt de wereld weer normaal.

Maar het is exact in deze donkere uren dat vooruitstrevende krachten zullen ontstaan. Het is pas als bepaalde verworvenheden echt in het gedrang komen, dat we er opnieuw voor leren vechten. Als ik naar mezelf kijk, bijvoorbeeld, kan ik cynisch tot de conclusie komen dat de wereld om zeep is, maar als vader van twee dochters kan ik niet anders dan de strijd aanbinden tegen het soort van leiderschap dat vrouwen degradeert tot tweederangsburgers. Op momenten als deze denk ik dat veel mensen met mij zo'n bedenking maken. In elke neergang schuilt een nieuwe opmars.

Vraag en aanbod

Voorwaarde is wel dat die vooruitstrevende krachten niet de fout begaan de verantwoordelijkheid voor de problemen én de wenselijke veranderingen te externaliseren. Het wordt vooral belangrijk de definitie van welvaart te verschuiven van materialisme en consumentisme naar respect, samenhorigheid en zelfontplooiing, en daar een nieuw verdienmodel voor te ontwikkelen. Het kiessysteem kan worden verbeterd, maar ik geloof niet dat we de oorzaak van fenomenen als Trump in ons democratisch systeem moeten zoeken. Hoe kun je een democratie een democratische beslissing verwijten?

Democratie is een marktplaats waarin de wet van vraag en aanbod geldt. Vooruitstrevende krachten zullen hun positief toekomstbeeld even concreet moeten maken als het negatieve vijandbeeld waarmee Trump heeft gewonnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden