Woensdag 11/12/2019

Essay

De ene trans is de andere niet

Bo Van Spilbeeck. Beeld RV VTM

Het contrast kon deze week niet groter zijn. Enerzijds: het kolkende enthousiasme voor VTM-journalist Boudewijn Van Spilbeeck die besloten had om Bo te worden. Anderzijds: de kille onverschilligheid voor de naamloze Ethiopiër die in Jabbeke werd overreden. Hebben die twee iets met elkaar te maken? Enerzijds: nee. Anderzijds: jazeker.

Op het eerste gezicht bestaat er natuurlijk geen enkel verband. Op het tweede gezicht evenmin. Behalve dan het voorvoegsel ‘trans’, maar dat mag geen reden zijn om hen met elkaar te vergelijken – het maatschappelijk debat is geen woordspelletje. En toch ben ik zo vrij om op deze pagina’s, in uw bijzijn, even luidop na te denken over de transgender en de transmigrant, en wat die twee misschien toch met elkaar verbindt.

Zelfs de meest fanatieke nieuwsmijder kon er deze week niet omheen. Sinds dinsdag gaat VTM-journalist Boudewijn Van Spilbeeck niet langer als man, maar als vrouw door het leven. Voortaan heet zij Bo. De negatieve reacties die zij had gevreesd, bleven daarbij uit. Vlaanderen heeft Bo terstond innig en gul in de armen gesloten. Zelfs een Bekende Vlaming die nog altijd niet voor zijn homoseksualiteit durft uit te komen, gooide met lof en superlatieven voor de moedige coming-out van de bekende reporter.

Ja, er was ook wel kritiek. Zo vond de Antwerpse afdeling van studentenclub KVHV de “mediagekte” overdreven en de beslissing om van geslacht te veranderen “een overgave aan het absurde”. Maar de enige bekende stem die zich daarbij aansloot, was advocaat Fernand Keuleneer, de nieuwste patroon van het conservatisme in Vlaanderen. Verder klonk er alleen scherpe afkeuring voor de studentenclub, onder meer uit N-VA-kringen, wat opmerkelijk is, gelet op het feit dat het KVHV zowat de jongerenafdeling van N-VA is. Op die van Vlaams Belang na – waarover dadelijk meer – klonk uit alle hoeken van de Wetstraat louter applaus. Lang leve Bo en haar geslaagde zoektocht naar geluk!

Onderkoelde reactie

Toen diezelfde dinsdag bekend raakte dat maandagavond een transmigrant op de vlucht voor de politie onder een auto was gelopen op de E40 in Jabbeke, was van ontzetting of publieke emotie in de Wetstraat geen spoor te bekennen. Bevoegd minister Jan Jambon (N-VA) van Binnenlandse Zaken gewaagde van “een spijtig voorval” en wees erop dat iedereen toch weet dat het gevaarlijk is om een snelweg over te steken. Een tamelijk onderkoelde reactie, die misschien beter past bij andere gebeurtenissen: je trein missen, dat is een spijtig voorval, schreef Groen-volksvertegenwoordiger Imade Annouri – hij had daar nog aan kunnen toevoegen: de choco die op is, een broek die niet meer past, een platte band – dat zijn spijtige voorvallen. Een mens die op de vlucht slaat voor de politie en daarbij omkomt, dat is een tragedie.

Ook de draai die een nieuwslezeres dinsdag op Radio 1 aan de feiten gaf, deed mij een beetje fronsen. Volgens haar was op de E40 in Jabbeke “een migrant omgekomen toen hij de autosnelweg probeerde over te steken”. Van “politie” en “vluchten” bleek ineens geen sprake meer. Alsof de betrokkene die dag was opgestaan met het plan om eens gek te doen. Zelf gezocht. Spijtig voor mijnheer X en zijn mislukte zoektocht naar geluk!

Onze seksuele identiteit, zo luidt vandaag de consensus, die mogen we zelf kiezen. Die transmigranten daarentegen, hebben het zelf gezocht als ze hun levenskeuze met de dood moeten bekopen. Zoals de druk groot is om mee te juichen bij de geboorte van Bo, zo is de druk groot om veeleer koeltjes te reageren op de dood van mijnheer X.

'Kleverige tuinkabouters'

Dat de waardering voor Bo Van Spilbeeck zo luid klonk, in een tijdperk dat in ideologisch opzicht toch als veeleer conservatief wordt ervaren, leidde hier en daar tot verbazing. De Standaard voelde over deze paradox aan aantal denkers aan de tand, onder wie filosoof Patrick Loobuyck. Die legde uit dat “conservatieve krachten en ruimdenkende golven in dezelfde richting kunnen stromen”. Je kunt “tegen migratie” maar “vóór holebirechten en transgenders” zijn, zei Loobuyck. “Het is moeilijk om tegen iets te zijn dat de vrijheid van mensen vergroot, zeker als het niemand tot iets verplicht.”

Wat ik in die analyse mis, is het verband tussen sommige progressieve standpunten en dat verzet tegen migratie. Ik verbaas mij helemáál niet over de openheid jegens holebi’s en transgenders vanwege mensen die migratie afwijzen en de toenemende diversiteit in Europa verwerpen. Ik denk dat die twee houdingen bij sommigen op haast causale wijze met elkaar samenhangen. Het is net omdát men tegen migratie is, dat men inzake seks en gender niet progressief genoeg kan zijn. Daarmee onderscheidt men zich immers van de onverlichte, achterlijke hordes waardoor Europa dreigt te worden overspoeld.

Uiteraard is er ook, los van dat verband, sprake van voortschrijdend inzicht en morele vooruitgang. Maar ik durf de hypothese te verdedigen dat sommigen de diversiteit die ons van buiten bereikt, proberen te bekampen door de steeds grotere diversiteit die zich in ons midden ontplooit, vlotter dan ooit te aanvaarden. De ene diversiteit is de andere niet: de i
n-group klit samen tegen de als vijandig ervaren out-group. Morele vooruitgang is soms een beetje relatief.

Op de E40 in Jabbeke werd afgelopen week een Ethiopiër overreden. Beeld Mathias Mariën

Laten we ter illustratie van deze stelling even teruggaan in de tijd. Naar de jaren 80 en 90, meer bepaald, toen het Vlaams Blok zo nauw bij de grondstroom aansloot dat de partij niet in staat leek om een verkiezing te verliezen. Voor mensen zoals wijlen Karel Dillen, stichter van de partij, en de nog actieve Filip Dewinter, is homoseksualiteit altijd een afwijking geweest, een abnormale neiging die dwars tegen de natuur ingaat. Een beetje zoals de monotheïstische religies erover denken. In extreemrechtse kringen noemde men homo’s weleens “kleverige tuinkabouters” en ander fraais – en dat hield de Vlaamse kiezer niet tegen.

Vandaag zul je de partij daarover niet meer horen piepen. Vlaams Belang is nog altijd tegen adoptie door holebi’s, maar zelfs het homohuwelijk aanvaardt het nu. Als men eerlijk zijn mening vraagt, zal Dewinter nog altijd volhouden dat homoseksualiteit een soort modeverschijnsel is, en dat de overheid het heteroseksuele model moet promoten, maar met die visie loopt hij niet meer luidkeels te koop. Al liet hij zich in december 2010, ter gelegenheid van Wereldaidsdag, nog eens die stelling ontvallen: “Ik weet dat het politiek niet correct is om dat te zeggen”, aldus Dewinter toen in het Vlaams Parlement. “Maar ik doe het toch omdat we het licht van de zon niet mogen ontkennen.”

Van stoornis tot dysforie

Dinsdag bleef het stil op de banken van Vlaams Belang. Toch wat betreft de coming-out van Bo Van Spilbeeck: geen woord van Filip Dewinter of voorzitter Tom Van Grieken. De man die verongelukt was in Jabbeke, die was wél op hun radar verschenen. Die “illegaal” had de politiecontrole maar niet moeten ontvluchten. Eigen schuld, dikke bult.

Als meest radicale anti-migratiepartij is Vlaams Belang bij uitstek geschikt om na te gaan hoe je ondanks de reactionaire inborst toch de diversiteit in de eigen gemeenschap kunt leren omarmen. De partij heeft geen keuze. Als je hele partijprogramma erop gericht is de islam te bestrijden en tegen te houden aan de poorten van Europa, kún je je niet meer verzetten tegen gelijke rechten voor de LGBT-gemeenschap. Als de grote vijand in Raqqa homo’s van het dak gooit, kun je hen geen “kleverige tuinkabouters” meer noemen.

Nogmaals: uiteraard zal er bij velen sprake zijn van voortschrijdend inzicht. Tot begin de jaren 70 werd homoseksualiteit nog beschouwd als een psychiatrische stoornis – vandaag uiteraard niet meer. En wat psychiaters vroeger een ‘genderidentiteitsstoornis’ noemden, heet vandaag met een toch al iets neutralere term ‘genderdysforie’. Geesten kunnen rijpen, dat doen ze al sinds mensenheugenis.

Toch denk ik dus dat we met onze grenzeloze breeddenkendheid inzake gender en seks ook een beetje de eigen superioriteit ten aanzien van de minder verlichte vreemdeling vieren. Wie, zoals de Antwerpse KVHV’ers, vindt dat het “absurd” is om van geslacht te willen veranderen, zal dat liever voor zich houden. Supporteren voor Bo wordt alom beschouwd als een teken van beschaving. Terecht. Maar vanwaar die onverschilligheid voor het spijtige voorval met de Ethiopiër? Blijkbaar houdt onze beschaving op aan de grenzen van onze in-group – niet alleen de welvaartsstaat, maar de hele beschaving.

En het argument dat burgerrechten verschillen van mensenrechten gaat hier niet op, zoals bij de discussie die vorige week de geesten beroerde. Bij mijn weten is het recht op leven niet beperkt tot de burgers van de eigen natiestaat.

Een hond in paniek

Om de kwestie wat scherper te stellen, zodat u eventueel nog feller met mij van mening kunt verschillen, leg ik u twee wilde gedachte-experimenten voor. Eerst over dat spijtige voorval. Beeld u even in dat er maandagavond geen transmigrant door een auto was gegrepen, maar een hond. Jawel, een hond. Een jongen was op wandel met zijn trouwe viervoeter, raakte een beetje verdwaald en botste aan de rand van een drukke weg op een agent die dacht dat hij een transmigrant had gehoord – hond schrok, liep in paniek weg, en kwam onder een auto terecht.

Vraag: zouden wij dan collectief een beetje verveeld de schouders ophalen? Ik denk het niet. Als zoiets bekend wordt, breekt op sociale media een golf van medelijden los en loopt die jongen het risico dat hij ’s avonds bij Van Gils en gasten zit. Vergezocht? Dan bent u dat recente hondenverhaal vergeten: toen een hond die kinderen had gebeten onlangs een spuitje dreigde te krijgen, organiseerde men nog net geen mars op Brussel om dat te voorkomen. Ook een teken van morele vooruitgang, al die dierenrechten, daar niet van. Maar die is er omdat dieren gevoelsmatig behoren tot onze in-group.

Het tweede gedachte-experiment heeft betrekking op Bo Van Spilbeeck. Beeld u even in dat Bo nog altijd Boudewijn was. Maar dat hij wel op een zeer verrassende wijze gebruik zou hebben gemaakt van zijn individuele vrijheid en ultieme zelfbeschikkingsrecht, van zijn autonomie om zijn leven in te richten naar eigen godsvrucht, eer en geweten. Niet door van geslacht te veranderen, maar (hier hoort een streepje tromgeroffel) door zich te bekeren tot de islam.

Vraag: zouden wij dan ook collectief en geestdriftig hebben gejuicht? Zou de solidariteit op sociale media even hartverwarmend zijn geweest? In Amerikaanse rechtbankseries is dit het moment waarop de advocaat zegt: “I rest my case, your honour.” Om nog maar te zwijgen van de opschudding die zou ontstaan mocht niet Boudewijn maar Bo zich straks tot de islam bekeren, en haar stand-ups in Barcelona voortaan met hoofddoek doen. Als we dat toejuichen, dán pas zullen we kunnen zeggen dat we diversiteit respecteren.

Het is een vaststelling waar men tegenwoordig elke week hele krantenbladzijden over kan volschrijven. Waar het de eigen gemeenschap betreft, neemt onze menselijkheid toe. Zodra de vreemdeling in het vizier komt, gaat de knop om en verdwijnt het idee dat het om mensen gaat. Nog altijd. Dat is geen vooruitgang.

En dat die vooruitgang wel degelijk óók mogelijk is, bewijst een reportage die deze week verscheen in de Volkskrant. In de Rotterdamse wijk Beverwaard werd een tijd geleden een asielcentrum geopend onder luid protest van de buurt. Vandaag zegt een 50-jarige vrouw die toen protesteerde: “Ik heb me vergist. Ik heb totaal geen last van die mensen. We hebben ons gek laten maken door verhalen die rondgingen. Vrouwen konden niet meer alleen over straat omdat ze verkracht zouden worden. Ik was bang dat ze hier de boel kort en klein zouden komen slaan als ze geen verblijfsvergunning kregen. Nu denk ik: ik heb me laten meeslepen terwijl ik helemaal niet wist wat we konden verwachten. We zijn opgehitst. We hebben elkaar gek gemaakt. Het was kuddegedrag.”

Weet u over wie tot enkele decennia geleden ook zulke horrorverhalen werden verteld? Over welke bevolkingsgroep men zei dat het perverten waren tegen wie onze kinderen moesten worden beschermd? Van wie men vreesde dat het seksuele roofdieren waren wier gebrekkige moraliteit de maatschappij zou ontwrichten?

Juist.

Joël De Ceulaer. Beeld Eric de Mildt
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234