Zaterdag 27/02/2021

OpinieGuy Redig

De discussie over het Gravensteen is slechts het topje van de ijsberg

De nieuwe plannen voor het Gentse Gravensteen. Beeld HHG
De nieuwe plannen voor het Gentse Gravensteen.Beeld HHG

Guy Redig is specialist lokale democratie. Hij was kabinetschef Cultuur, Jeugd en Participatie van minister Bert Anciaux.

De discussie over het Gentse Gravensteen illustreert een wijdverspreide spanning in de ontwikkeling van woon- en leefomgevingen. De plannen van een beperkte selectie van experts, vaak hooggeschoold in architectuur, botsen op weerstand van burgers die zich bij ‘hun’ omgeving onheus betrokken voelen. Ze herkennen zich amper tot niet in de mooi verpakte plannen die hen, op het einde van een traject, worden voorgelegd. En computersimulaties verleiden in vele dimensies.

Dit mag opvallend worden genoemd. Want belijden onze overheden al niet decennialang een ‘nieuwe’ politieke cultuur? Daarin zou een open, communicatieve relatie met juist deze wakkere burgers centraal staan met actieve informatie, een prikkelend debat en volop kansen om gezamenlijk een proces af te leggen… alvorens te beslissen. Dit beeld paste in een noodzakelijke reanimatie van de democratie waarvoor begin jaren negentig werd gekozen. Vele publicaties, ontelbare vormingsmomenten, consultaties en consultants veroverden tal van lokale politieke agenda’s. Het zou democratisch gaan swingen!

Bureaucratische procedures

Mogen we het resultaat van deze reanimatie betwijfelen? De keuze voor participatie vertaalde zich in bureaucratische procedures, met aangetekende brieven en inkijkmomenten in een overdaad aan plannen. Met dan  een publieke hoogmis waar een pas de deux van overheid en experts de dialoog herleidde tot dovemansgesprekken.

In de plaats nestelde zich een heuse ‘expertocratie’, de macht van gediplomeerde deskundigen. Die lijken verheven boven argumenten van andere aard of signatuur. Overheden houden ervan. Ze klinken indrukwekkend wetenschappelijk. Ze neutraliseren kritische stemmen vanuit een andere leefwereld, bijvoorbeeld deze van de omwonenden. Die kunnen niet op tegen de orakels van architecten en stedenbouwkundigen. En deze munten niet uit in empathie voor de dagelijkse beslommeringen van bewoners.

Natuurlijk zijn experts nodig. Ze slagen er meestal in juiste opmetingen te maken en kunnen perfect een betonnen constructie berekenen. Bij nader inzien lijkt hun inspiratie meestal een grote gehoorzaamheid aan de bouwheer. Die denkt in euro’s en een glimlach van de aandeelhouders. Hoogstens worden de plannen opgesmukt met plots gegroeide bomen en hippe mensen die zich onuitputtelijk vermeien in een getekende Träumerei.

Na een middagje rondvragen noteerde ik voorbeelden van burgerprotest in Hemiksem (Varenvelden), Leuven (actie Parkveld), Vrasene (Haagstraat), Antwerpen Noordrand (spoorvertakking Oude Landen), Temse (herbestemming steenbakkerij Steendorp), Herentals (o.m. windmolens in de Molekens), Haren (verzet tegen de nieuwe gevangenis), Waasmunster (Wareslage/Stationsstraat), Wilrijk (Neerlandpark), Pelt (Lindel-Hoeven) en Bissegem (fietsstraat met eenrichtingsverkeer).

Een pertinent voorbeeld uit mijn buurt in Borgerhout heb ik ook. Onlangs dienden omwonenden op de grens van de Seefhoek en Borgerhout-Noord bezwaarschriften in tegen een nieuw geplande verkaveling. In de meest dichtbevolkte wijk van het Vlaamse Gewest worden zo’n honderd nieuwe bewoners en honderd ondergronds geparkeerde auto’s een nieuwe werkelijkheid. Het verzet van de buurt klinkt gemodereerd: ontwikkeling kan zeker, maar beperk het aantal mensen, creëer iets meer lucht, licht en groen en houd a.u.b. de verkeersoverlast beperkt. De ontwikkelaar verpakte zijn plan in zoetgevooisde refreinen (cohousing, buurtpark, doorwaadbaarheid...) maar in de plannen verdampten deze in overvolle bebouwing en alibi-struiken. Dit alles afgesloten voor de buurt en een zichtbare aanslag op het weinige open zicht dat deze buurt nog mocht koesteren.

De buurtbewoners verzochten al jaren geleden om een onderhoud met de Welstandscommissie (nu Integrale Kwaliteitskamer), waar de plannen worden geadviseerd. De reactie was duidelijk: neen, daar doen wij niet aan mee. De Stadsbouwmeester verwees naar de grondige hervormingen. Bij nader inzien veranderde er niets: de kamer blijft exclusief speelveld van architecten en soortgelijken. Een vraag naar verbreding van expertise, o.m. met sociale wetenschappers, mobiliteitsexperts, buurt- en straatwerkers en met de input van omwonenden, werd niet meer beantwoord. Een bede om bijstand van de Ombudsvrouw bleef onbeantwoord. 

We zijn intussen dertig jaar na de lancering van het begrip ‘nieuwe politieke cultuur’. Die moest een einde maken aan de hautaine, inadequate en vooral arrangementencultuur bij overheden. De praktijk leert dat er in essentie niets veranderde. De schone pogingen tot actieve democratie stolden door de aanwerving van inerte ambtenaren, politieke onwil en gebureaucratiseerde rituelen. Dit alles gediend door een beperkte kaste van architecten, met wellicht goed ontworpen oogkleppen.

Het Gravensteen, bij uitstek een illustratie van bovenstaand verhaal, veroorzaakt even een rimpeling. Onder de waterlijn gisten honderden gelijkaardige processen van gedesillusioneerde burgerbewegingen en krachteloze democratie.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234