Donderdag 18/07/2019
Mark Elchardus. Beeld RV

Column Mark Elchardus

De democratie wordt inderdaad bedreigd, maar niet zoals in de jaren dertig

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel en opiniemaker bij De Morgen.

Er is nogal wat om zich zorgen over te maken. Bevolkingsexplosie in sub-Sahara Afrika, illegale migratie, het Chinese autoritaire kapitalisme, een nieuwe koude oorlog, opwarming van het klimaat, een te dicht bevolkte wereld… Daar bovenop komen de problemen van eigen makelij. Mobiliteitscrisis, te veel mensen die al te lang stilstaan, ontoereikende infrastructuur, een onderwijs dat te weinig kennis bijbrengt, onvoldoende gericht is op de arbeidsmarkt, te weinig tot wetenschappelijke en technologische innovatie leidt. Een blubber van een hoger onderwijs dat extravagante ideologische vooringenomenheid produceert, terwijl in het ondergefinancierde basisonderwijs het fundament van ongelijkheid wordt gelegd. Een te groot deel van de bevolking staat vervreemd, wantrouwig in deze samenleving. De arbeidsmarkt is te rigide om de afstammelingen van migranten en nieuwkomers voldoende kansen op werk te geven. Nog te veel mensen geloven dat we onze welvaart kunnen opvijzelen door de staatsschuld te verhogen… Iedereen kan dit lijstje naar eigen inzicht en hartenlust aanvullen.

Angst zou ons stemgedrag hebben bepaald. Ik denk het niet. Als er nu iets is waarmee men de mensen de stuipen op het lijf heeft gejaagd tijdens de voorbije campagne, dan toch wel de gevolgen van klimaatopwarming. Effect: nul. De kiezers hebben, in grote mate los van wat hen werd voorgehouden, beslist welke bedreigingen/uitdagingen zij prioritair achten. Dat is ook de bedoeling van het enkelvoudig universeel stemrecht: elke kiezer is een voelspriet van de samenleving, die registreert waar zich voor hem of haar de meest dringende problemen stellen.

Nieuwe priesterkaste

Dat is niet naar de zin van de nieuwe priesterkaste die als een religieuze politie over onze zeden waakt. Haar verontwaardigde leden vergeleken de stembusgang meteen met een afslag richting jaren dertig en nazisme. Die uitspraak steunt nooit op een grondige analyse van de verschillen en gelijkenissen tussen vandaag en het interbellum. Hoeft ook niet, aangezien ze bedoeld is om de kiezers waarmee men het niet eens is voor te stellen als potentiële massamoordenaars. Van ontmenselijking gesproken.

De democratie wordt inderdaad bedreigd, maar niet zoals in de jaren dertig. Verschillende indicatoren registreren al geruime tijd een wereldwijde achteruitgang van de democratie. Hoe meer we over mensenrechten praten, hoe minder ze wereldwijd worden gerespecteerd. Die indicatoren geven echter onvoldoende weer dat ook de volkssoevereiniteit aftakelt, terwijl dat nu net het probleem is in verschillende West-Europese landen. We leven onder een regime van de hiërarchisering van machten, waarbij het niet verkozen (maar misschien wel politiek benoemde) grondwettelijk hof boven de politici staat. Niet verkozen gezagsdragers zoals het hof van Luxemburg en de Europese Centrale Bank hebben veel meer invloed op het economische beleid en dus op het lot van de mensen dan onze politici.

De politicoloog Robert Dahl formuleerde ooit de minimumvereisten waaraan een democratie moet voldoen. Naast vrije verkiezingen en het enkelvoudig universeel stemrecht moet er vrijheid van meningsuiting zijn en mag geen niet-verkozen gezagsdrager boven de verkozenen staan. Volgens die criteria zijn wij geen volwaardige democratie meer. Stemmen wordt daarom steeds meer een verzet van de machtelozen.

Bestuurbaarheid herstellen

Het denken van de nieuwe priesterkaste is fundamenteel ondemocratisch. Zoals de priesters van het ancien régime en de fundamentalistische imams van vandaag is zij tegen verkiezingen. Zij ziet liever dat onrepresentatieve groepjes praatgrage burgers hun mening ventileren, terwijl een technocratische elite beslist. Voor de nieuwe priesterkaste is het niet de uitslag van verkiezingen die bepaalt wat democratisch is. Zij bepaalt dat zelf, los van de kiezer. Die houding leidt uiteraard tot grote onverdraagzaamheid ten opzichte van andere meningen. Meningsverschillen worden snel opgeblazen tot morele onverzoenbaarheden.

Die druk pratende, schrijvende en twitterende kaste is vervelend, maar verwaarloosbaar zolang de echte politieke elite nog weet wat in een democratie van haar wordt verwacht: respectvol omgaan met fundamentele verschillen in opvattingen, streven naar een vreedzaam en zo goed mogelijk samenleven ondanks die verschillen. Hoog tijd dus dat de PS en de N-VA gaan samenzitten, nagaan met wie en hoe zij de meest dringende problemen kunnen aanpakken. Oplijsten wat op die manier nog kan en wat niet meer lukt. Mocht blijken dat het noodzakelijke in dit land niet meer mogelijk is, laat ze dan doen wat staatsmannen en staatsvrouwen behoren te doen: bestuurbaarheid herstellen. De rest is ruis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden