Donderdag 21/11/2019
Paul De Grauwe. Beeld rv

Opinie Paul De Grauwe

De cynische bende rond Boris Johnson zal alles doen om de woede van de Britten naar Europa te kanaliseren

Paul De Grauwe is professor aan de London School of Economics. Zijn column verschijnt wekelijks.

Toen ik jonger was en in de ban van de Chicago School de wereld rondreisde, was ik ervan overtuigd dat 90 procent van het maatschappelijke gebeuren verklaard kon worden door economische factoren en processen. Mensen en landen hebben conflicten! De oorzaak kon alleen economisch zijn. Conflicten zijn altijd het resultaat van een strijd om schaarse goederen.

Waarom huwen mensen? Wel, zo zei Gary Becker van de Universiteit van Chicago, dat is om transactiekosten te verminderen. Waarom stelen mensen? Waarom snuiven ze cocaïne? Waarom gaan ze naar de mis? Waarom plegen ze zelfmoord? Allemaal het resultaat van een kosten-batenanalyse van individuen.

Homo economicus

Het was een tijd waarin veel economen, en ik was geen uitzondering, dachten dat de meeste maatschappelijke fenomenen het resultaat zijn van een economische calculus van individuen (consumenten, politici, bedrijfsleiders, zelfs baby’s en pastoors). Er was geen maatschappelijk fenomeen dat wij economen niet konden ontrafelen met ons economisch instrumentarium. En dat laatste was gebaseerd op de aanname dat de ‘homo economicus’ de kern vormt van elk menselijk gedrag.

Ik overdrijf een beetje. We wisten wel dat er ook andere fenomenen waren zoals liefde en haat, afgunst en medelijden, woede en hoop. Maar als je die allemaal optelt, dan heffen die gevoelens elkaar op. Ze verdwijnen in de foutenterm van onze economische vergelijkingen. Ze hebben geen systematische invloed op het economische gebeuren en kunnen dus ook niet leiden tot permanente afwijkingen van het economisch evenwicht. Ze zijn irrelevant zodra we de analyse optillen naar de maatschappij in haar geheel.

Het merkwaardige was dat marxisten ook zo dachten. Sociale relaties, kunst en cultuur, politiek: die worden geboetseerd door de relaties die mensen hebben in de productiesfeer. Hetzelfde soort economisch determinisme dus.

Wat een tijd! Wat een verblinding!

Foute analyse

We beginnen nu in te zien dat dit niet klopt. Dat dit soort economisch determinisme tot een heel oppervlakkige analyse leidt van het maatschappelijke gebeuren.

Neem nu de brexit. De econoom van de jaren 80, zoals ik er een was, zou vóór het referendum van 2016 voorspeld hebben dat de brexit uitgesloten was. De Britten die naar de stembus gingen, zouden een economische kosten-batenanalyse hebben gemaakt, en die toonde op overweldigende wijze aan dat, door uit de EU te stappen, de welvaart van de Britten erop achteruit zou gaan. Geen zinnige ‘homo economicus’ zou zo dom zijn om voor de brexit te stemmen. Cameron moet zo’n ‘homo economicus’-analyse hebben opgesteld toen hij besliste om een referendum te houden.

Het bleek een foute analyse te zijn. Voor vele Britten was het referendum geen kwestie van een kosten-batenanalyse. Het was een uitlaatklep om hun woede te uiten tegen Cameron en de politieke elite rondom hem. De woede van de Britten verdween níét in de foutenterm van de macro-economische modellen van de economen. Die woede leidde tot de brexit.

Dat is ook de reden waarom de Remain-campagne gefaald heeft, en blijft falen. Woede slaat niet om in liefde omdat de economische baten van het lidmaatschap in de EU groter zijn dan de kosten.

No-deal-brexit

Net zoals liefde maakt woede blind. De harde brexiteers zijn even elitair, en misschien nog meer dan Cameron en zijn bende. Ze komen meestal van Oxford en Cambridge, waar ze hebben leren debatteren over van alles en nog wat zonder te geloven in wat ze verdedigen. In feite was er altijd een impliciete gedachte, met name dat de beste debater diegene is die met brio iets kan verdedigen waarvan iedereen weet dat hij er niets van gelooft. Dat is de bende die het Verenigd Koninkrijk vandaag leidt. Die bende veinst dezelfde woede als de man in de straat die voor de brexit heeft gestemd, en heeft een groot deel van de Britse bevolking verblind.

Die verblinding is de reden waarom Boris Johnson en de zijnen nog altijd steun vinden bij miljoenen Britten die tegen de elite gestemd hebben. Desinformatie en populaire media die om onduidelijke redenen haatgevoelens ten aanzien van Europa blijven spuien, hebben daarbij geholpen.

Het lijkt erop dat een no-deal-brexit het meest waarschijnlijke scenario wordt. Hoe zal de Britse bevolking reageren wanneer blijkt dat de welvaart achteruitgaat? Als ze handelen als homo economicus, zullen ze inzien dat ze zich vergist hebben en compromissen willen sluiten met Europa. 

Dit scenario is echter onwaarschijnlijk. De opgekropte woede zal nog sterker worden en de cynische bende rond Boris Johnson zal er alles aan doen om die woede naar Europa te kanaliseren. Dat belooft niets goeds.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234