Maandag 25/01/2021

OpinieAntoon Vandevelde

De 21ste eeuw is die van de moralisering van het dagelijkse leven

Fietsers rijden langs Ter Kamerenbos in Brussel. "Vooral het bewustzijn van de ecologie heeft zijn weg gebaand in de geesten."Beeld BELGA

Antoon Vandevelde is econoom en ethicus verbonden aan het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte van de KU Leuven.

De wereldbevolking is in de voorbije vijftig jaar meer dan verdubbeld en tegen 2050 zullen er nog eens 3 miljard mensen bij komen. Het grootste deel woont in megalopolissen. Het zijn adembenemende cijfers die op zichzelf al vragen doen rijzen naar wat de impact van een individu in deze wereld nog kan zijn. Als steeds meer mensen dicht bij elkaar leven, zijn er ook veel meer regels nodig om te beletten dat dat samenleven een hel wordt. Dat veroorzaakt uiteraard tandengeknars in maatschappijen die de liberale vrijheid/blijheid hoog in het vaandel dragen. Maar formele afspraken en externe wetten en regels volstaan niet om de wereld in goede banen te leiden. Als mensen niet zelf overtuigd raken van wat noodzakelijk is, dan is het dweilen met de kraan open.

Er is dus niet alleen nood aan nieuwe regels en structuren, maar ook aan een versterkt individueel ethos in onze wereld. En we zien dat ook voor onze ogen ontstaan. Er is in de voorbije twintig jaar een nooit geziene moralisering van ons dagelijks leven opgetreden. 

Vooral het bewustzijn van de ecologische kwestie heeft zijn weg gebaand in de geesten. Veel dingen die we vroeger gedachteloos deden en die helemaal geen ethisch inzet leken te hebben, worden vandaag geproblematiseerd. Ga ik met de fiets naar het werk of naar de winkel? Of haal ik toch de auto van stal? Eet ik nog vlees of word ik vegetariër? Reis ik als academicus in één dag met het vliegtuig heen en weer naar een congres in Rome, of doe ik daar niet aan mee? Geniet ik van de gezelligheid van mijn houtkachel of verwarm ik elektrisch? Ga ik schulden aan om van mijn huis een passiefwoning te maken of denk ik dat het mijn tijd nog wel mee zal gaan? Koop ik een dure (en meestal luxueuze) elektrische wagen of kies ik toch maar voor een auto die rijdt op diesel of benzine? Leid ik een leven van zelf opgelegde soberheid of laat ik me verleiden tot een luxeleven?

In al deze voorbeelden treedt eenzelfde probleem op dat ondermijnend lijkt voor de individuele motivatie om te doen wat je naar het beste eigen inzicht moet doen. Mijn persoonlijke bijdrage tot de beperking van de uitstoot van broeikasgassen en fijnstof is strikt genomen verwaarloosbaar. Waarom zou ik mijn leven veranderen als mijn keuze toch geen verschil uitmaakt? Maar als iedereen zo redeneert, dan stevenen we regelrecht op een catastrofe af.

Kuddedieren

Dat onze 21ste eeuw in het teken staat van de moralisering van het dagelijkse leven wordt ons nu met aandrang duidelijk gemaakt door de coronacrisis. Houd ik me aan de regels die de overheid oplegt maar die ze slechts heel onvolmaakt kan controleren? Ga ik in quarantaine als ik risico’s heb gelopen door naar een rode zone te reizen? Houd ik afstand tegenover mensen buiten mijn bubbel? Doe ik dat ook als jongere die weet dat hij zelf niet veel gevaar loopt? Laat ik me als jongere straks vaccineren? Goed dat de anderen het doen, maar doe ik het zelf? Als ik de enige ben die me aan de regels en aanbevelingen onttrek, dan is er geen probleem. Maar opnieuw: als veel mensen zo redeneren, dan kan de pandemie nooit worden gestopt.

Er zijn ongetwijfeld mensen die doen wat ze moeten doen, uit morele overtuiging of uit burgerplicht, ook al heeft het geen onmiddellijk zichtbaar effect, maar dat is allicht een minderheid. Gelukkig kunnen overheden ook gebruikmaken van enkele massapsychologische mechanismen om het motivatieprobleem aan te pakken. In de ethiek kent men bijvoorbeeld het fairness-principe. Dat is niet de hoogste vorm van moraliteit, waarbij je onvoorwaardelijk het goede doet, maar het vertrekt van het inzicht dat mensen in ruime mate kuddedieren zijn. Ze zijn geneigd om te doen wat de meeste anderen doen. Als de meeste anderen zich houden aan een norm of regel, dan voelen ze zich moreel verplicht om dat ook te doen: ik moet mijn deel doen. Als ze daarentegen terecht of ten onrechte de indruk hebben dat de anderen toch niet meedoen, dan haken ze zelf ook af.

Het komt er dus voor overheden op aan om met een mengeling van overtuigingskracht, zachte aandrang en harde repressie een ambiance te creëren waarin het gewenste gedrag een nagenoeg algemeen aanvaarde norm wordt, waardoor men zich verplicht zal voelen om zijn leven te veranderen. Dat is geen makkelijke opgave, want het betekent altijd dat je je gewone routines moet verlaten.

Belgische agenten houden Nederlandse chauffeurs op de invalswegen naar Antwerpen en Gent.Beeld Eric de Mildt

Is die moralisering van het dagelijkse leven een goed zaak? Als filosoof ben ik zeker niet tegen. Een niet-reflexief leven is de moeite van het leven niet waard, heeft Socrates ons ooit geleerd. Dat we ons nu vragen stellen over zaken die vroeger volstrekt vanzelfsprekend waren, is vanuit dat perspectief een goede evolutie. Of dat reflexieve leven echt een maatschappelijke kracht wordt, is evenwel onzeker. Voor de aanpak van de coronacrisis moet je immers een beroep doen op de prosociale neigingen van grote massa’s mensen, precies op een ogenblik dat anonimiteit en ontpersoonlijking op nooit geziene manier in het straatbeeld worden gedemonstreerd. Al die mensen met mondmasker, dat permanente Venetiaanse carnaval, de afstandelijkheid die van ons wordt gevraagd: niemand kan bevroeden of en in welke mate dat de ethische vermogens van onze tijdgenoten aantast.

Bovendien houdt de (zelf)disciplinering waarop we hier een beroep doen duidelijk gevaren in. Zo zijn er heel wat technologische applicaties die kunnen helpen om het vrijbuitersprobleem in de perken te houden. Traditionele ethiek werd ondersteund door religie. God ziet je, wat je ook doet. Met de secularisering hebben we een korte periode gekend waarin mensen het gevoel hadden dat ze vrij en blij konden doen wat ze wilden, zonder dat ze op de vingers werden gekeken. Maar al snel werd het oog van God vervangen door camera’s die steeds efficiënter worden in het monitoren van de publieke ruimte (en door internetbedrijven die big data verzamelen en die ons private surfgedrag nauwkeurig kunnen opvolgen).

Chinese toestanden

Hoever je kunt gaan in deze disciplinering door het organiseren van verhoogde zichtbaarheid van ons doen en laten vooraleer men in een totalitaire samenleving belandt, is een vraag waarop geen evident antwoord te geven valt. We willen de catastrofe afwenden, zonder in Chinese toestanden te vervallen. Precies daarom is het zo belangrijk dat er voldoende mensen zijn die in hun persoonlijke leven hun gehechtheid aan waarden tot uitdrukking willen brengen, los van al te veel berekening.

Er is ooit een onderzoek gedaan naar de motivatie van mensen in Londen die bij alle gelegenheden, aan loketten en bij stopplaatsen voor taxi’s bijvoorbeeld, netjes rijtje staan te schuiven. In continentaal Europa verloopt dat veel meer chaotisch. Het antwoord van vele Londenaars op de vraag waarom ze zo gedisciplineerd aan ‘queuing’ doen: als ik dit niet doe, dan kan ik het ook niet van anderen verwachten en dan wordt de hele wereld een grote chaos.

Die idee dat de toekomstige loop van de wereld afhangt van mijn eigen kleine keuze hier en nu is voor de nuchtere toeschouwer ongetwijfeld een overschatting van de eigen macht. Irrationeel allicht, maar wel met een goed gevolg. Ergens hebben we wel weet van de relativiteit, futiliteit zelfs, van onze inspanningen en keuzes. Maar door in ons dagelijks leven toch koppig vast te houden aan onze beste inzichten drukken we tegelijk onze individualiteit uit en verbinden we ons met een groter geheel. Het geeft ons schamel leventje een betekenis die het anders mist. Zo schrijven we ons in in de ethiek van de 21ste eeuw.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234