Zondag 19/05/2019

Opinie

Culturele wereld over Dora van der Groen: "Grote verwondering, ongebreidelde fantasie"

Beeld Frederik Beyens

Clara van den Broek, Frank Focketyn en Luk Perceval reageren op de dood van Dora van der Groen.

Theatermaker en actrice Clara van den Broek: "Door jouw handen opnieuw geboren"

Dag Dora,

Zo, nu ben je dus naar de overkant. Ik zou je nog een frambozentaartje brengen, maar je bent al weg. De laatste keer dat ik je zag, rustte mijn hand lange tijd in jouw warme, levende, slechts licht gerimpelde hand. Ik voelde de dunne huid en keek naar je verzorgd geknipte nagels.

Het was een echte moederhand. Een zachte moederhand. Een geduchte moederhand. Die hand van de 'liefdevolle onverbiddelijkheid', zoals je zei. Die hand van de 'afstandelijke betrokkenheid', zoals je ook zei. De hand die je op mijn borst legde, toen, in die les, en die me zo bij mezelf bracht. "Je moet beurs kunnen vallen", zei je. "Mensen willen je kwetsbaarheid zien. Op die manier vinden ze troost." Je keek me aan met een sibillijnse blik. "Laat jezelf aan jezelf toe", zei je ten slotte. Toen was de les voorbij. Je ging naar huis. Aardappelen schillen voor het avondmaal.

Clara van den Broek. Beeld rv

Veel van wat je toen zei, begreep ik niet. Het duizelde me gedurende jaren. Af en toe daalde iets in, een woord, een begrip. Waarom had ik niet alles opgeschreven? Af en toe ging ik naar je terug, om iets te vragen. Maar ik kwam vaak terug met nog meer vragen.

Zo, doorheen de jaren werd ik langzaam opnieuw geboren. Ik werd wie ik was, of wie ik wilde zijn, wie zal het zeggen. Ik werd een toneelspeler en kwam thuis.

Velen werden doorheen jouw handen opnieuw geboren. Zagen een nieuw licht. Het licht van de verbeelding, van de passie, de perversiteit. Hun wereld ging er dieper, groter, weidser, schrikwekkender en troostrijker uitzien. We leerden een fundamentele plaats te geven aan pijn. "Pijn is de basis, we worden in pijn geboren, uit pijn staan we op."

Pijn deed ook jij soms. Sommigen waren je helemaal niet dankbaar. Je was streng en onverbiddelijk. Je doorboorde zielen. Je kleedde uit. Nochtans wilde je niet beschadigen. Dat herhaalde je, die laatste keer dat ik je zag.

Dora, lieve dode Dora, blijf me aankijken, doorboor me, kleed me uit, ontmasker me, sla me, duw me, laat me weer geboren worden, leg je hand op mijn borst, blijf bij me.

En rust. Sara De Roo en ik nemen je mee naar de 21ste eeuw, geven je door aan een nieuwe wereld. Want alles verandert, dat zei je ook. Je was tegen het noteren van je leer: geen ijzeren wetten en stenen tafelen, maar levende overdracht. Daarmee liet je ons vrij. Dank daarvoor.

Jij leeft in ons voort, in zoveel acteurs en docenten, jij leeft voort in de toneelspeler van vandaag. Speel lekker mee. Je kon het zo goed.

Clara van den Broek is theatermaker en actrice bij SKaGeN, en samen met Sara De Roo artistiek en pedagogisch coördinator van de afstudeerrichting acteren aan het Koninklijk Conservatorium Antwerpen.

Acteur Frank Focketyn: "Grote verwondering, ongebreidelde fantasie"

"Ik heb het grote genoegen gehad Dora van der Groen 33 jaar te mogen kennen", zegt acteur Frank Focketyn. "In 1982 kwam ik als student onder haar vleugels, vanaf 1991 ben ik zelf les gaan geven aan wat toen nog de Toneelopleiding Dora van der Groen heette."

"Dora van der Groen beschikte over een ongebreidelde verbeeldingskracht en een dosis gezonde zotheid. Dat heb je nodig om op een podium te staan, anders ben je een grijze muis."

"En er was de grote liefde. Zonder liefde en verwondering kun je evenmin iets op een podium gaan doen. Het was ook met dergelijke liefde, bewondering en begeestering dat Dora van der Groen over haar leermeester Herman Teirlinck sprak."

"Haar grootste kracht was dat ze mee in een scène kon kruipen. Maar ze kon ook hard zijn: dat noemde ze dan haar 'liefdevolle onverbiddelijkheid'. Ze gebruikte daarbij graag beelden. Als ik een monoloog grijs en monotoon speelde, dan kon ze bijvoorbeeld zeggen dat ik als een mol acteerde. Daar moest je aan wennen, maar die opmerking sloeg op je metier, niet op je persoon. Dora besefte heel goed dat de studenten aan wie ze les gaf, kwetsbaar waren. Ze hebben op dat moment nog een huidje te weinig. Zeventien- en achttienjarigen zijn nog echte kinderen, die nog maar net het verschil tussen jongens en meisjes hebben leren kennen." (lacht)

Frank Focketyn. Beeld Pieter-Jan Vanstockstraeten

"Dora besefte heel goed dat je de persoonlijkheid van een acteur moest ontwikkelen. Kritiek mag je hebben, maar dat is geen kritiek op de persoon, want die moet je beschermen. En dan moest je carte blanche geven aan de acteur en actrice in wording."

"Acteren was voor haar het tastbaar maken van je rijke emotionele verbeelding. Energie is alles. En als het goed is, dan slaag je er als acteur in om een hele zaal mee te laten trillen in de kortstondigheid van wat theater is."

"De opleiding heet niet meer Dora van der Groen. Ze is in 2002 gefuseerd met Studio Herman Teirlinck en is nu een onderdeel van AP, een enorme hogeschool. De namen zijn verdwenen en dat is heel jammer. Er waren verschillen tussen de twee opleidingen. De Studio zette in op virtuositeit in techniek en beweging. De kritiek was vaak dat de acteurs van het 'Conservatorium' - de opleiding Dora van der Groen - niet te verstaan waren. Dora legde de nadruk op inhoud en emotie. Bij haar kwam lichaamstaal op de eerste plaats. 'Ik wil u eerst 'voelen'', zei ze. 'Dat is het geluid van de emotie.' De taal zelf kwam pas later aan bod. Maar het fijne is dat de wegen van de acteurs uit de twee opleidingen elkaar kruisen. Samen met Els Dottermans - die uit de Studio komt - heb ik Een Lolita gespeeld. Zo bevruchten we elkaar vanuit verschillende tradities."

Regisseur Luk Perceval: "Een begrijpende, maar strenge moeder"

"Dora van der Groen is een mijlpaal in het Vlaamse theater", zegt Luk Perceval, hoofdregisseur van Thalia Theater in Hamburg. "Als pedagoge heeft ze generaties eigengereide en dwarse theatermakers opgeleid, die nu tot ver buiten de grenzen bekend zijn. Niet zozeer de vakbekwaamheid was voor haar belangrijk, ze hamerde vooral op de persoonlijkheid van de acteur. En ja, ze kon zeer intimiderend zijn. Tijdens mijn opleiding heb ik drie jaar schrik van haar gehad."

"Ik behoorde tot de eerste generatie die ze heeft opgeleid en ik mocht meteen aan haar zijde lesgeven. Ik heb daar alles geleerd. Zonder haar zou ik nu niet staan waar ik sta. Haar invloed is niet te overschatten."

"Dora van der Groen had een merkwaardige aanpak. Ze gaf zeer intuïtief les vanuit een grote passie en dat maakte van haar een grootse lesgeefster. Haar enorme liefde voor het theater wilde ze vooral delen. Er was geen theoretische onderbouw en ze ging evenmin analytisch te werk. Het draaide voor haar om bewustwording en kijken naar het leven."

Luk Perceval. Beeld Tom Verbruggen

"Ze was niet alleen een begrijpende moeder, ze kon ook heel streng zijn. Ze zei mij, toen ik twintig was, dat ik op mijn vijftigste een goed acteur zou zijn. Dat sneed mij toen de adem af, daar had ik niet meteen een antwoord op. Ik kan je verzekeren dat ik me drie jaar lang schrap heb moeten zetten tegen haar. Ze kon zeer intimiderend zijn, maar dat is een leerschool. De theaterwereld is dan ook geen zachtaardige wereld. Dora dwong je om door te zetten. En daaruit groeit de overtuiging dat het allemaal uit jezelf moet ontstaan. Je moet je eigen weg zoeken en je moet jezelf vinden. Het is een rijpingsproces."

"De vragen die zij stelde waren: 'Wat is een persoonlijkheid? Wat is uniek? Wat maakt je bijzonder? Wat dwingt je om op het toneel te gaan staan? Wat zit er in je?' Theater is voor Dora geen vorm van entertainment maar een kunstvorm. Er is de absolute noodzaak om iets te vertellen."

"Theater spelen leer je niet op school. Je kunt wat technieken leren, maar na drie jaar is het niet af. Zij wilde je tijdens je opleiding bewustmaken van je biografie, je energie, je talent. Ze leerde je om te uiten wie of wat je bent. Dora van der Groen was haar tijd ver vooruit: intussen weten we allemaal dat het tijdperk voorbij is dat acteurs als aapjes moeten worden gedresseerd."

"Haar studenten zijn haar grootste erfenis. Kijk wat er gegroeid is: Blauwe Maandag Compagnie, Koe, STAN, De Tijd... Te veel om op te noemen."

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.