Dinsdag 05/07/2022

OpinieJonathan Holslag

China’s nieuwe keizer klungelt en dat is een slechte zaak

Jonathan Holslag en Xi Jinping. Beeld Wouter Maeckelberghe, AFP
Jonathan Holslag en Xi Jinping.Beeld Wouter Maeckelberghe, AFP

Jonathan Holslag doceert aan de Vrije Universiteit Brussel. Hij is de auteur van Van muur tot muur: de wereldpolitiek sinds 1989. Elke maand schrijft hij een essay voor De Morgen.

Jonathan Holslag

Overal bestaat altijd zwakte, schreef de Chinese strateeg Shang Yang, maar een goede vorst weet ermee om te gaan. China’s huidige sterke man, Xi Jinping, weet er vandaag minder goed mee om te gaan. Hij slaagt er niet in zijn land voldoende te hervormen, en zijn harde beleid wekt wrevel op. In de aanloop naar het belangrijke partijcongres dit najaar wordt achter de schermen gedebatteerd over hoe het verder moet met het land. Er lijkt geen alternatief te bestaan voor Xi en moeilijke tijden zijn onafwendbaar.

Een analyse van China moeten we aanvatten met een erkenning van de vooruitgang. Geen enkel ander land heeft op zo’n schaal de armoede teruggedrongen. Dat maakt dat Xi wellicht een van de populairste leiders blijft. De impact van propaganda en censuur terzijde heeft nog steeds meer dan 80 procent van de Chinezen vertrouwen in hun overheid. In West-Europa schommelt dat doorgaans rond 30 procent.

Barsten

Toch komen er barsten in dat vertrouwen, vooral door de aanpak van de covidpandemie. Overal in het Chinese straatbeeld en op sociale media verschenen slogans die de mensen oproepen zich te laten inenten. Minder dan 50 procent van de ouderen heeft de drie inentingen laten toedienen. Een soepel beleid zou daarom kunnen leiden tot tientallen miljoenen vroegtijdige doden: een griezelscenario, zeker met de beelden van de overvolle mortuaria in Wuhan, twee jaren geleden, in gedachten.

Dat verklaart de harde lockdown. Volgens Nomura, een consultant, werden 373 miljoen Chinezen in 45 steden intussen in afzondering geplaatst. De verhalen zijn soms hartverscheurend: oudjes die van elkaar gescheiden worden, tekort aan eten, geen toegang tot geneesmiddelen, bedienden die wekenlang op kantoor blijven.

Shanghai was het extreemste voorbeeld, maar ook in Peking worden steeds meer woonblokken met hekken afgesloten. Op de campus van de befaamde Peking Universiteit kwamen honderden studenten in opstand toen hun vertrekken werden gebarricadeerd en hen het recht op bezorgmaaltijden werd ontzegd.

Onder de jonge hoogopgeleiden gonst nu het devies: “Vlucht!” Meer en meer jongeren in de steden willen migreren. Het grote probleem voor China is dat de huidige harde maatregelen op lange termijn niet doeltreffend zijn. Tot nu toe vielen er weinig slachtoffers als gevolg van covid, maar er is ook weinig immuniteit. Zelfs de Wereldgezondheidsorganisatie, die China jarenlang bewierookte, stelt dat deze aanpak niet werkt.

Peking wil evenwel van geen kritiek weten en beschuldigt het Westen ervan het moreel te willen breken. “Volharding is overwinning”, repliceerde president Xi.

Grote leider

Laten we wel wezen: opstandigheid blijft beperkt. Zelfs in Shanghai kwam het enkel tot opstootjes en balkonprotest. Protesteren in China heeft ook geen zin. Verschillende kritische stemmen verdwenen al achter de tralies, en onder Xi zijn de opties voor onderdrukking verder uitgebreid. Dat verklaart mee waarom er de laatste jaren minder onrust en minder opstanden zijn. Op het platteland en in de kleinere steden werkt de propaganda ook zwaarder door en denkt geen kat aan vluchten. Xi heeft ook zijn armoedebestrijdingsprogramma’s gericht op die gebieden. Het is een beetje zoals de Britse filosoof David Hume verwoordde: autoritair gezag gedijt beter in landelijke gebieden dan in steden.

Toch is zijn aanpak risicovol. Tot nog toe richtte de Chinese frustratie zich tegen lokale overheden en het kapitalisme. De grote leiders op nationaal niveau bleven buiten het vizier. Maar nu heeft de grote leider, Xi, zijn status verbonden aan zo weinig mogelijk covidslachtoffers door middel van grootschalige quarantaine. Hij heeft het belang daarvan ook publiekelijk herhaald. In diplomatieke kringen hoor je dat enkele andere partijleiders en ambtenaren binnen de overheid eind vorig jaar een andere aanpak suggereerden, maar aan het kortste eind trokken. Als blijkt dat Xi’s strategie niet werkt, zal hij daar een prijs voor betalen.

Dat zullen we vooral de komende maanden zien. Dit najaar vindt immers het partijcongres plaats. Dat is de grootste vergadering van de Communistische Partij. Voorafgaand zullen kleinere organen van de partij zich buigen over het leiderschap. Xi Jinping wordt bijna zeker bevestigd voor een derde termijn, maar de discussie zal vooral gaan over wie naast hem in het machtige Politburo zal komen, of in het nog kleinere én machtige Permanent Comité. Acht van de achttien leden van het Permanent Comité en drie van de zeven leden van het Politburo moeten worden vervangen.

Oude mannen

De machtsstrijd die nu plaatsvindt, is ondoorzichtig. Xi heeft zijn rivalen sinds zijn aantreden in 2012 meedogenloos uit de weg geruimd. De schrik zit er dus dik in, en in brede regionen van de partij heerst gelatenheid: er is geen alternatief voor Xi. En dat is ook zo. Normaal gezien worden mogelijke opvolgers jarenlang klaargestoomd. Dat is nu niet het geval. Velen gaan ervanuit dat Xi tot 2032 of zelfs 2037 zal willen aanblijven.

Weerwerk kan nog worden geboden door de zogenoemde Partijouderen: gepensioneerde leiders zoals Hu Jintao en Jiang Zemin. Zij hebben grote netwerken binnen de partij. Maar Xi heeft er zijn hand niet voor omgedraaid om hun getrouwen aan te pakken. Zelfs de opties van de Partijouderen zijn dus beperkt. Het zal vooral moeten gaan om een wisselwerking tussen die ouderen en de lagere regionen van de partij. Lokale besturen maken zich bijvoorbeeld zorgen om de koers van Xi, en dat geldt ook voor verschillende economische sectoren.

Het meest waarschijnlijke scenario is dus dat Xi voorzitter van de partij blijft en dus ook president van China, dat zijn eerste minister een kneedbaar figuur wordt, en dat hij in het Politburo ook omringd zal worden door plooibare compromisfiguren. Weinig staat hem dan nog in de weg. Het leger, de veiligheids- en propagandadiensten eten uit zijn hand. Grote bedrijven blijken weinig invloed te hebben. Chinese technologiebedrijven als Tencent en Alibaba werden ‘gedisciplineerd’. Buitenlandse bedrijven kunnen kiezen: aanpassen of vertrekken.

Stukken

Het is die economische context die voor Xi Jinping een belangrijk obstakel zal vormen. Want hoewel merken als Polestar en Xiaomi stilaan de wereld veroveren en China in een aantal innovatieclusters de toon zet, blijven de enorme investeringen in onderzoek relatief minder opleveren dan in andere economieën. Elk miljard geïnvesteerd in onderzoek levert de EU 34 internationaal erkende patenten op, in China zijn dat er 19. De productiviteit in China evolueert over de hele lijn negatief. Voor het eerst in decennia beginnen internationale investeerders te twijfelen.

Het voorbije jaar hoorde ik tal van bedrijfsleiders opperen dat het zo niet verder kan, onder wie enkelen die miljarden in het land hebben vaststaan. “De aanpak van covid heeft ons geschokt: je geraakt gewoon niet meer aan mensen en niet meer aan spullen”, formuleerde een vooraanstaande Nederlandse CEO. “Het beeld van een vooruitziende overheid is aan stukken geslagen. We zijn lange tijd naïef geweest. Het zal moeilijk zijn, maar moeten werken aan een alternatief.”

Beetje bij beetje beginnen zelfs de meest pragmatische investeerders te beseffen dat het miljoen Oeigoeren die naar heropvoedingskampen werden gestuurd, inclusief kinderen, niet door de beugel kan.

We bevinden ons zeven jaar na Xi’s aantreden, en het is lange tijd geleden dat er zo veel onzekerheid bestond over de toekomst van het Chinese groeiverhaal. De groei blijft vertragen, maar de economie wordt er niet evenwichtiger op. De schuld loopt op, maar de investeringen die ermee gedaan worden zijn minder rendabel.

Zelfs de sociale belofte van ‘gezamenlijke welvaart’ wordt niet ingelost. De voorbije jaren is de ongelijkheid in China opnieuw toegenomen en komt zij opnieuw dicht bij het Amerikaanse ongelijkheidspeil.

China’s nieuwe keizer klungelt en dat is een slechte zaak: voor China zelf en voor de hele wereld.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234