Zondag 17/10/2021

ColumnWim De Temmerman

Brengt Trump ons weer bij de democratische les?

null Beeld AFP
Beeld AFP

Wim De Temmerman is prodecaan KASK & Conservatorium, HoGent.

Het electoral college koos Joe Biden. Het systeem werkt, hoewel de zittende president het wil laten imploderen. Wie zich ooit afvroeg hoe het brutale naziregime het op zo’n korte tijd kon overnemen van de democratie, kon de voorbije maanden analoge processen live observeren in de VS. Dat het zover kon komen, ligt vooral aan een gebrek aan democratische cultuur, dat complex samenspel van voorwaarden dat, naast scheiding der machten, algemeen stemrecht en meerpartijensysteem, onze democratie doet functioneren.

Willen we de macht niet bij experten leggen en toch kwaliteitsvol beleid voeren, dan moet wie mee beslist dat met voldoende kennis en afweging doen. Een eerste voorwaarde voor democratie is dus cultureel: hoe en welke informatie circuleert en hoe burgers daarmee omgaan. Sinds de 18de eeuw groeide een maatschappelijk domein van maand-, week- en dagbladen, nadien radio en tv, recent internet en sociale media. De term ‘vierde macht’ geeft het belang aan van die informatiestromen. Zij vervult een controlerende, kritische rol, en zorgt ervoor dat het maatschappelijk debat, de basis van democratie, gevoerd wordt en gevoed met informatie en opinies. Dat deze media grotendeels in privéhanden zijn, zet hen in een dubbelzinnige positie. Hoewel een hoeksteen van de democratie, ligt het ijkpunt voor de vierde macht niet in de kwaliteit van democratische besluitvorming, maar in het zoeken naar marktaandeel en de behartiging van belangen van de financiers. Zo krijg je finaal media die zelfs desinformeren, de voorbeelden zijn legio.

Falen van onderwijs

Of de impact daarvan groot is, hangt af van hoe competent burgers met informatie omgaan. Waarden en methodieken die zij daarbij hanteren, worden aangeleerd. Wanneer democratie wankelt, is dat dus ook een falen van het onderwijs. Veel jongeren krijgen vandaag meer en beter onderwijs dan in vorige eeuwen. De problemen liggen minder bij kwantiteit of kwaliteit, maar in de finaliteit. Want velen verlaten het onderwijs zonder de attitudes, competenties en waarden die nodig zijn om democratie goed te laten werken : interesse en methodiek om betrouwbare kennis van onzin te onderscheiden, goesting en mogelijkheid om rationeel gearticuleerd van mening te verschillen, focus op oplossingen die het algemeen belang vooropstellen.

Naast culturele voorwaarden veronderstelt democratie op economisch vlak een gevoel van welzijn en een context die als veilig ervaren wordt. Veel burgers nemen pas rationele beslissingen met het algemeen belang als referentie, als ze zelf vrij zijn van nood. Dat was de voorbije tijd voor velen niet het geval. Achter ons liggen vier decennia van globalisering en deregulering, slecht beheerde migratiestromen, een bankencrisis en annex soberheidsbeleid, transfers van arm naar rijk, en verzwakking van de overheid die sociaal kan bijsturen. Miljoenen mensen werden teruggeworpen op de noodzaak om op korte termijn te denken en vooral voor zichzelf te zorgen. Ze gingen op zoek naar een geborgen identiteit. Niet toevallig omschrijven aanhangers de kern van het zogenaamde Trumpisme als to take care for your own first. Consequent daarmee zorgde Trump inderdaad voor zichzelf, zijn familie en zijn klasse, en overrompelde de rest met een nationalistisch en racistisch, xenofoob discours. Die illusoire reddingsboei werd door miljoenen gegrepen, hoewel hun objectieve belangen dikwijls verder werden geschaad. In Europa ligt dat bij nationalistisch extreemrechts niet anders.

Pijnlijke passage

Onze vorm van democratie is vooral een realisatie van een liberalisme dat de vrijheid van burgers wilde beschermen tegen een te massieve overheid. Door de combinatie met dat ander liberaal project, van een vrije markt als motor voor welvaartscreatie, hinkt het liberalisme soms ongemakkelijk op twee benen. Een radicale deregulering van de markt vereist, door sociale en ecologische fall-out, autoritaire mechanismen van politieke controle en verdraagt zich moeilijk met democratie.

Uiteraard is dat geen nieuws in perifere delen van het economisch wereldsysteem, waar het samengaan van totalitaire politiek en markt eeuwenlang frequente praktijk was. Maar vandaag duikt het als mogelijkheid ook op in de historische kern van dat systeem. Daarom is de vergelijking met de jaren 30 op haar plaats, en valt te leren uit de toenmalige gang van zaken, willen we in Europa en de VS het fragiel evenwicht tussen markt en democratie herstellen. Dat zal niet gebeuren door moord en brand te schreeuwen over Trump. Zolang we slordig omgaan met wat democratie nodig heeft, economisch en cultureel, creëren we een context waarin profielen als Trump aan zet komen. Brengt zijn pijnlijke passage door het Witte Huis ons weer bij de democratische les?

null Beeld AFP
Beeld AFP
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234