Zaterdag 29/01/2022

OpinieChris Ceustermans

Bouwprojecten in Antwerpse Pelikaanstraat: vergeet het joods-culturele erfgoed niet

Pelikaanstraat 112, Antwerpen. Van een joodse boekhandel is geen spoor meer. Beeld Tine Schoemaker
Pelikaanstraat 112, Antwerpen. Van een joodse boekhandel is geen spoor meer.Beeld Tine Schoemaker

Chris Ceustermans onderzocht het verhaal van Harry Klagsbald voor zijn recente Emmanuel de Bom-biografie De man die van mensen hield.

Chris Ceustermans

De jongste weken is er in de media en in de Antwerpse politiek beroering ontstaan over een door een bouwpromotor betaald ruimtelijk uitvoeringsplan (RUP) met hoogbouwprojecten bij het Centraal Station. Op het braakliggende terrein in kwestie bevond zich tijdens de Tweede Wereldoorlog een joodse boekhandel die slachtoffer werd van de eerste Vlaamse pogrom in 1941. Wat er ook met het terrein gebeurt, een herdenkingsplaat of -steen voor deze joodse boekhandelaars lijkt een kwestie van historisch fatsoen.

Aan de Pelikaanstraat 112, nu een tochtgat tegenover de imposante stationshal, huisde vele jaren de kosmopolitische boekhandel Kahan. Voor de Tweede Wereldoorlog was die winkel een begrip in literair Antwerpen. Mensen als de schrijver en cultuurvernieuwer Emmanuel de Bom waren er kind aan huis. Ze konden in ‘la librairie Kahan’ boeken vinden van Romain Rolland, Mauriac maar ook van Duitssprekende joodse schrijvers zoals Joseph Roth of Stefan Zweig, die na de opkomst van Adolf Hitler en zijn nazirijk in de jaren dertig in ballingschap leefden.

De winkel werd voor het begin van de Tweede Wereldoorlog uitgebaat door vader en zoon Bernard Kahan, bijgestaan door de erudiete Klagsbald-dochters Hanna en Rebecca. Ook de voor de Vlaamse literatuur onvolprezen Harry Klagsbald was via het huwelijk van zijn zus Paula met zoon Bernard Kahan verbonden met die kosmopolitische boekhandel. Klagsbald werd de eerste vertegenwoordiger van de toen jonge uitgeverij Manteau, die voor de oorlog veel boeken van joods-Duitse auteurs importeerde. De gedreven Klagsbald was ook een groot bewonderaar van Guido Gezelle en vriend van Maurice Gilliams. Hij zorgde er onder meer voor dat de roman Wrakken van Emmanuel de Bom in 1938 bij Manteau werd heruitgegeven.

Historisch zicht op de Pelikaanstraat. Beeld rv
Historisch zicht op de Pelikaanstraat.Beeld rv

Wanneer de kosmopolitisch-Vlaamsgezinde Harry Klagsbald niet door België reisde om boeken van Vlaamse en internationale schrijvers aan de man te brengen bevond hij zich in de boekhandel van zijn Kahan-familie. Zo werd hij daar op 14 april 1941 ongewild verslaggever van de eerste Vlaamse pogrom tegen de joden. Na de vertoning van de film Der Ewige Jude door de met de SS verbonden vereniging De Vlag/Volksverwering staken SS’ers de nabijgelegen synagogen in brand en bestormden joodse winkels zoals boekhandel Kahan.

Klagsbald schreef hierover diezelfde dag: “Ik hoorde ze dichter en dichter komen, ik wist dat wij nu aan de beurt komen, aan vluchten heb ik zoo weinig gedacht, als aan verdediging, mijn hart bonkte wel, doch stond ik daar wachtende innerlijk kalm met het eenige verlangen, om getuige te zijn, van wat er gebeuren gaat. En BOEMS... een gelaarsde Stiefel met spijkers zat in het raam, stukken ijzer en steenen vlogen langs alle kanten, en ik heb het gezien en gevoeld… Een groot en heilig werk ter bevrijding van Vlaanderen werd verricht (…)”

Net voor in 1942 de jodendeportaties begonnen stierf vader Bernard Kahan. Zoon Bernard en de dochters konden, onder meer met de hulp van Manteau, onderduiken en overleven. Harry Klagsbald werd echter opgepakt. De dagen voordien kon hij Stijn Streuvels nog het boek Die Baumeister der Welt van de verboden Stefan Zweig bezorgen.

Emmanuel de Bom en Felix Timmermans wisten een tijdlang Harry te behoeden voor deportatie via brieven aan de nazi’s waarin ze Klagsbalds culturele verdiensten voor Vlaanderen bezongen. Maar het antisemitische blad Volksche Aanval verspreidde het nepnieuws dat Klagsbald een hand boven het hoofd gehouden werd door de VNV-gouwleider (en latere oorlogsburgemeester) Jan Timmermans, een pijnlijke naamsverwisseling. “Der Jude muss hängen en hij hangt”, zo schreef Harry in zijn afscheidsbrief aan De Bom. Op 11 september werd hij op de trein naar Auschwitz gezet, daarna als ‘politieke gevangene’ doorgezonden naar Buchenwald waar hij overleed tijdens de bevrijdingsdagen van februari 1945.

Wat er ook gebouwd zal worden op de braakliggende gronden aan het Antwerps Centraal Station, een gedenkteken voor de moedige families Kahan en Klagsbald die zo veel voor cultuur in Vlaanderen hebben gedaan lijkt er op zijn plaats. Laat ons geheugen geen braakliggend terrein zijn.

Boekhandel Kahan verhuist. Beeld rv
Boekhandel Kahan verhuist.Beeld rv
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234