Zondag 22/09/2019

Essay

Bart De Wever heeft Jezus Christus niet begrepen

Bart De Wever, Jezus Christus, Luckas Vander Taelen en Alexis Deswaef. Beeld DM

Het heeft deze week reacties gerégend op het fameuze opiniestuk van Bart De Wever. Maar één puntje is nog niet belicht: de N-VA-voorzitter beroept zich op onze christelijke erfenis, maar begrijpt blijkbaar totaal niet wat die erfenis inhoudt. Een essay over Jezus Christus, Linde Merckpoel en het verschil tussen gepaste en ongepaste liefdadigheid.

Het boeiendste tv-debat viel deze week, zoals wel vaker, waar te nemen in De afspraak op Canvas. Dinsdagavond waren Luckas Vander Taelen en Alexis Deswaef te gast bij Bart Schols. Deswaef is de voorzitter van de Franstalige Liga voor de mensenrechten in ons land en bezieler van de acties die geëngageerde burgers organiseren ten behoeve van de zogenoemde transmigranten in het Maximiliaanpark. Vander Taelen is een oud-politicus voor Groen, maar vertolkt wat migratie betreft al enkele jaren de consensus op rechts. Deswaef heeft het ideale profiel om gecast te worden als de gutmensch die iedereen een geweten wil schoppen. Een duel uit het boekje.

Als u die aflevering van De afspraak wil herbekijken op de website van Canvas, raad ik u aan om door te spoelen naar de 26ste minuut, want dán gebeurt het: dan lanceert Vander Taelen een uithaal die onze tijdgeest samenvat.

Het gesprek ging op dat moment over het incident dat zich een week geleden voordeed op het parkeerterrein aan de E40 in Groot-Bijgaarden, waar politieagenten naar eigen zeggen werden belaagd door transmigranten met stokken. Toen Alexis Deswaef begon uit te leggen dat er volgens getuigenissen die hij had gehoord ook een ándere kant aan dat verhaal zit, kreeg hij eerst een strenge Bart Schols over zich heen, die tot twee keer toe vroeg of Deswaef wel zeker was of die andere kant van het verhaal klopt.

De kans om te antwoorden kreeg Deswaef niet, want meteen daarna ging Vander Taelen plotseling in overdrive, met de uithaal waarvoor hij gecast was. Hij had het gehad met al die “naïviteit” over “rellen” met “criminelen” en stelde Deswaef met haast overslaande stem de vraag: “Welk beleid stelt ú dan voor?”

Daarmee leerde Vander Taelen ons twee dingen. Eén: als het over transmigranten gaat, bestaan er geen twee kanten van het verhaal. Hun getuigenis is waardeloos, daar hoeven we niet naar te luisteren. Woord, wederwoord? Onderzoek à charge en à décharge? Niet nodig. Het zijn maar transmigranten, geen volwaardige mensen. Twee: blijkbaar vindt Vander Taelen dat Deswaef moet kiezen tussen zijn geweten en het beleid.

Dat is, zo zal ik in dit essay proberen te beargumenteren, een valse keuze, die ook Bart De Wever ons deze week heeft voorgeschoteld, en die wij krachtig moeten verwerpen. Zoals wij eeuwenlang hebben gevochten voor de scheiding tussen kerk en staat, zo moeten wij nu vechten voor de scheiding tussen geweten en staat.

Barmhartige Samaritaan

Er is al behoorlijk wat inkt gevloeid over het scherpe opiniestuk van de N-VA-voorzitter dat deze krant woensdag publiceerde. Er zijn al veel denkfouten blootgelegd die daarin besloten lagen: de valse keuze tussen ‘welvaartsstaat’ en ‘open grenzen’, zijn verkeerde interpretatie van het werk van filosofe Hannah Arendt, de karikatuur die hij maakt van linkse ideeën, enzovoort. Eén kapitale fout in zijn stuk bleef tot dusver echter onder de radar: Bart De Wever, zo blijkt, weet niet wat het christendom ons heeft geleerd.

Dat is raar, want hij verwijst er zelf naar, in zijn inleiding. “Plots worstelen wij allen met de eeuwenoude vraag: wat betekent het om een goed mens te zijn?”, mijmert De Wever bij wijze van aanloop. “Wat zijn wij verplicht? En aan wie? De christelijke erfenis waar wij na het wegdeemsteren van God op teren, dicteert ons dat we onze naasten moeten behandelen zoals we onszelf zouden behandelen. Maar hoe nabij moet die naaste zijn?”

Herlees die laatste zinnen, en haal er dan het evangelie bij. De Wever maakt hier twee fouten die voor een intellectueel onvergeeflijk zijn. Gelooft hij zelf niet wat hij schrijft en houdt hij ons voor dommeriken die daar toch niet zullen achterkomen? Of kent hij écht niets van het christendom? Dat is onduidelijk. En aangezien hij geen interviews meer geeft aan lastige journalisten, zal niemand hem ooit die vragen stellen en zullen we het antwoord op die vragen nooit kennen. Jammer.

Het venijn zit in dat woordje ‘naaste’, waar De Wever sluw mee speelt. Iedereen die ooit een uurtje godsdienst heeft gekregen, weet dat Jezus ons leert dat we de ‘ander’ moeten behandelen zoals we zelf zouden willen behandeld worden door de ‘ander’. Die ander, dat is ieder mens, met hoofdletters: Ieder Mens. De gulden regel luidt: behandel andere mensen zoals u zelf wil dat andere mensen u behandelen. Jezus was een kosmopoliet. De vraag is dus helemáál niet “hoe nabij” die naaste moet zijn, zoals De Wever ons wil doen geloven. Wat Jezus ons leert, is nu net dat we de ‘ander’ ook moeten helpen als hij zo op het eerste gezicht onze ‘naaste’ niet is.

De parabel van de barmhartige Samaritaan, een van de bekendste verhalen uit het evangelie, gaat daarover: de Jood die aan de kant van de weg ligt te creperen wordt niet geholpen door zijn ‘naasten’, maar door een Samaritaan, die door Joden destijds net niet als ‘naaste’ werd beschouwd. De moraal van het verhaal: alleen wie een ander echt helpt, toont zich een naaste. Oftewel: wij moeten iederéén helpen, niet alleen mensen die wij op basis van vooroordelen als onze ‘naasten’ beschouwen.

Dat is dus precies het tegenovergestelde van wat De Wever schreef. Het kan geen kwaad om dat even te herhalen: net zoals hij bij Hannah Arendt het tegenovergestelde leest van wat er staat, doet hij dat ook in het evangelie. Hoogst merkwaardig. De Wever leest veel boeken, maar ik ben bang dat hij ze soms ondersteboven leest.

Transfers naar Sudan

We worden, met andere woorden, in het ootje genomen. Belogen, om het net iets minder elegant te verwoorden. Of het nu over dansende moslims, de exponentiële toename van mensen in het Maximiliaanpark, het inzicht van Hannah Arendt of de boodschap van het christendom gaat: men probeert onze geest te vergiftigen met propaganda die er vlotjes ingaat, maar niet getuigt van intellectuele integriteit. In de politiek is dat niet ongewoon, maar vandaag gaat het erg ver. De politieke strijd is altijd een strijd om onze hearts and minds geweest. Maar nu heeft men het ook gemunt op ons geweten.

Met de klok mee: Bart De Wever, Jezus Christus, Luckas Vander Taelen en Alexis Deswaef. Beeld Orestes Laurent

Bart De Wever wil ons individuele geweten ten aanzien van de vreemdeling doen krimpen. Hij begrijpt dat mensen het goede willen doen, maar waarschuwt ons dat een “industrie van linkse advocaten, ngo’s en activisten” daarin “een fond de commerce” heeft gevonden. En die industrie brengt een rationeel beleid terwille van “het algemeen belang” in gevaar – het verwijt dat Vander Taelen dinsdagavond Deswaef ook toebeet.

Uiteraard schuilt daarin een grond van waarheid: een land moet rationeel bestuurd worden, en daarbij moet het algemeen belang een baken zijn. Zo’n beleid is niet de optelsom van onze individuele gewetens, maar het resultaat van een strijd om de macht. In een democratische rechtsstaat regeert de wet, niet ons geweten.

Maar een geweten kun je niet uitschakelen. En een wet kan bijzonder onrechtvaardig of onmenselijk zijn – denk aan een zwangere vrouw wier man net voor de bevalling dreigt te worden uitgewezen, of aan een jongen van achttien die hier als kleuter arriveerde en toch terug moet naar het land van origine. Zelfs wijlen Guido Tastenhoye pleitte als volksvertegenwoordiger van het Vlaams Blok altijd voor strengere uitwijzingen, tot een gezin uit Kazachstan uit zijn buurt het land moest verlaten: toen vroeg hij clementie. Zijn geweten botste niet alleen met de wet, maar zelfs met de eigen ideologie.

En dat lijkt mij gezond. De wetgever is niet perfect, en dus is spanning met het geweten soms onvermijdelijk. Denk aan het lot van de Catalaanse nationalisten: sommigen onder hen zitten momenteel, geheel conform de Spaanse rechtsstaat, in de gevangenis. Maar is dat rechtvaardig? Is dat menselijk? Nee, dat vloekt met ons geweten. Het was Bart De Wever zélf die hierover zei: “De ergste dictatuur is de dictatuur van slechte wetten.”

Dat de N-VA-voorzitter deze week toch een deuk in ons geweten wilde slaan, heeft alles te maken met het mechanisme dat hij als geen ander weet aan te spreken bij de kiezer: in-group versus out-group. In 2010 waren de Franstaligen de out-group, en moesten de transfers naar Wallonië worden drooggelegd om de Vlaamse welvaart veilig te stellen. Dat argument ging recht naar de portemonnee. Nu is het weer onze welvaart die moet worden beschermd, maar gaat het argument behalve naar de portemonnee ook naar het geweten. Met een bestelwagentje vol nepgeld naar Sudan rijden is allicht te omslachtig. Daarom moet de Sudanees worden ontmenselijkt: hij moet buiten het bereik van ons geweten blijven. Ik ben niet de vroomste christen in de zaal, maar ik weet één ding: dat zou Jezus vast niet fraai gevonden hebben.

De Warmste Week

Over Jezus gesproken. Iedereen kent en prijst de scheiding van Kerk en Staat. Wat zelden wordt opgemerkt, is dat Europeanen en Amerikanen die scheiding anders beleven. In Europa, dat lang onder het katholieke juk leefde, betekent het vooral dat de Kerk zich niet met de Staat mag bemoeien. In de Verenigde Staten, gesticht door protestantse kolonisten, wil men vooral dat de Staat zich niet met de Kerken bemoeit. Dat is althans de stelling van The Economist-redacteuren John Micklethwait en Adrian Wooldridge in hun knappe boek God Is Back – als men het tenminste niet ondersteboven leest.

Laten we inzake de scheiding van geweten en staat een kordaat tweerichtingsverkeer installeren: zoals ons individuele geweten niet het beleid kan dicteren, zo zou het prettig zijn mocht het beleid op respectvolle afstand blijven van ons geweten.

Dat het geweten van sommigen zo hard wordt aangesproken door de mensen die in het Maximiliaanpark kamperen, is trouwens niet meer dan normaal. Het is net de out-group, de mensen die niet direct onze ‘naasten’ lijken, waar we ons geweten voor nodig hebben. Voor onze in-group hebben we immers een collectief geweten uitgevonden. We noemen dat ook wel de welvaartsstaat. Als mijn buurman zonder werk valt, of zwaar ziek wordt, getuigt het zeker van naastenliefde als ik hem af en toe bezoek of help met wat dan ook. Maar ik word niet verondersteld om hem te eten te geven of een bed aan te bieden. Onze sociale zekerheid zorgt ervoor – dat is toch de bedoeling – dat hij dat zelf kan blijven betalen. Zo heeft ons collectieve geweten zich vertaald in georganiseerde solidariteit. Die is onpersoonlijk en strikt rationeel, maar ze functioneert tamelijk goed.

Linde Merckpoel. Beeld © VRT / STUBRU Damon

De mensen in het Maximiliaanpark vallen buiten die georganiseerde solidariteit, en dat is nu net waarom het individuele geweten hier mag spreken. Móét spreken. Zij zijn geen landgenoten, maar ‘naasten’, want: ‘mensen’. Als wij naar ons geweten luisteren, horen wij de gulden regel, die niet het monopolie is van het christendom: laten wij deze mensen behandelen zoals wij zelf behandeld zouden willen worden, mochten wij in hun plaats zijn. De Wever wil die stem van het geweten smoren en verdacht maken.

Dat is ongepast en vreselijk inconsequent. Soms doet hij immers het tegenovergestelde: soms manen hij en zijn partij ons aan om ons geweten net wél te laten spreken: tijdens de Warmste Week van Studio Brussel, namelijk. Dan kan het niet op met de meligheid en de menselijke warmte en de liefdadigheid. Dan trekken partijvoorzitters en ministers – niet alleen van de N-VA, overigens – in dichte drommen naar Linde Merckpoel, om haar een cheque te overhandigen voor deze of gene goede zaak: dove kindjes, jongeren met psychische problemen, de Cliniclowns en armoedebestrijders allerhande. En na afloop pinken we allemaal een traantje weg. Wat is de Vlaming toch solidair!

En dat is ook zo. Maar de tragische waarheid is dat solidariteit met de in-group perfect kan samengaan met de ontmenselijking van de out-group. Om oorlog te voeren of een genocide te plegen, heb je ook solidariteit nodig – binnen de strijdende groepen.

Die Warmste Week is prachtig, daar niet van. Alleen zouden politici, en zeker ministers, moeten leren dat ze daar niets te zoeken hebben. En zeker niet met ons belastinggeld. Dat belastinggeld is bestemd om op rationele wijze te worden besteed, in het algemeen belang. Aan dove kindjes, jongeren met psychische problemen en armoedebestrijding op allerlei fronten. Dat burgers hun geweten aanspreken om de gaten in onze opvangnetten te dichten, is loffelijk. Maar politici moeten ons belastinggeld – de manifestatie van ons collectieve geweten – aanspreken om ervoor te zorgen dat er geen, of toch zo weinig mogelijk, gaten zijn. Liefdadigheid is geen ersatz voor georganiseerde solidariteit.

Overigens: als er nu één evenement is waar een “industrie van ngo’s en activisten” “een fond de commerce” heeft gevonden, dan is het de Warmste Week wel. Maar goed ook.

Het laatste taboe

Met uw goedvinden vat ik de stelling die ik heb willen verdedigen, nog eens samen: waar ons individuele geweten moet spreken, wil De Wever dat het zwijgt; waar dat geweten soms liever zwijgt ten voordele van het collectief, wil hij net dat het spreekt. Hij wil onze morele gevoeligheid voor de out-group doen krimpen, zodat hij die kan inzetten voor de in-group. Als hij moet kiezen tussen ‘open grenzen’ en ‘welvaartsstaat’ dan kiest hij voor het laatste. Maar als hij moet kiezen tussen ‘meer welvaartsstaat’ of ‘meer liefdadigheid’, dan kiest hij óók voor het laatste.

Het is deze week al tot vervelens toe opgemerkt: de N-VA wil besparen op onze sociale zekerheid. Dat is een legitiem politiek strijdpunt. Maar als je tegelijk de kiezer wijsmaakt dat de stem van zijn geweten de welvaartsstaat ondermijnt, dan heb je niet het algemeen belang voor ogen. Dan koester je maar één belang: dat van de eigen partij. Ook dat is niet verboden, maar het is goed om daar nog eens op te wijzen. En wie zowel Hannah Arendt als het evangelie al dan niet met opzet verminkt om zijn gelijk te halen, heeft niemand lessen te geven over de rationaliteit van het debat – het is onthutsend dat nog niemand, zelfs geen katholieke denker, hierover tot dusver een kik heeft gegeven. Ook dat zal vast conform de tijdgeest zijn: God is dood, en zijn zoon was een gutmensch.

Philippe Geubels. Beeld © VRT 2017

Kijk maar naar het meest bezongen tv-programma van de laatste maanden: Taboe met Philippe Geubels, waarin de komiek lacht met mensen met wie je eigenlijk niet mag lachen. Zullen daarin de revue passeren, ik citeer de website van de makers: “mensen met een ongeneeslijke ziekte, mensen met een fysieke beperking, blinde en slechtziende mensen, mensen met obesitas, mensen in armoede, holebi’s, mensen met een andere huidskleur, en mensen met een psychische kwetsbaarheid”.

U ziet het verband? Precies: allemaal in-group. Geen wonder dat N-VA-politici zich na de eerste aflevering hebben uitgeput in superlatieven, zoals ze dat plegen te doen tijdens de Warmste Week. Op zich: niks mis mee. Leve de warmte, humor en empathie! Het brengt ons dichter bij onze ‘naasten’, die zich al te vaak uitgesloten voelen in deze samenleving. Alleen vraag ik mij af of de vlag van het programma de lading wel dekt. Af en toe eens goed gekscheren met iemand die blind, dik of homo is, in het bijzijn van de betrokkene – is dat een taboe? Echt? Is dat iets wat we niet durven en nooit doen?

Mja. Misschien.

Maar ik ken een taboe dat op z’n minst groter is. Een taboe dat almaar groter wordt, ook. Echt iets voor Geubels, trouwens. Een voorstel: misschien moet hij eens vier Sudanezen uit het Maximiliaanpark uitnodigen in dat huisje aan zee. En dan Luckas Vander Taelen luidop dat opiniestuk van Bart De Wever laten voorlezen.

Dat wordt lachen. 

Joël De Ceulaer. Beeld Eric de Mildt
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234