Woensdag 23/10/2019

Column

Autonomie en individualisme verworden bij nationalisten tot egoïsme

Tarik Fraihi Beeld Tim Dirven

Tarik Fraihi is politiek directeur van Groen en algemeen voorzitter van het Vermeylenfonds. Zijn wisselcolumn met Joachim Pohlmann verschijnt op vrijdag.

De arrogantie van de macht duldt geen tegenspraak. Dat weten we allemaal. Als de machtigste en invloedrijkste politicus van het land de klimaatbetogers aanmatigend vindt, dan is dat een mooie illustratie van mijn openingszin. Vanuit zijn perspectief getuigt het van enorm veel lef om te protesteren tegen zijn politiek. Wie op een troon zit, laat zich niet graag de les spellen en al zeker niet door snotneuzen. 

Eigenlijk projecteert hij zijn eigen arrogantie op de ander. Onbewust geeft hij daarmee toe dat de klimaatbeweging erin is geslaagd een ernstige tegenmacht uit te bouwen. Anders zou hij niet zo laatdunkend reageren. Maar er is meer aan de hand.

Ons land verandert in een razendsnel tempo. Onze samenleving ontsnapt niet aan de effecten van de globalisering. Zo is de samenstelling van de bevolking heterogener geworden. Door onder andere immigratie, culturele vermenging en de opkomst van allerlei nieuwere gezinsvormen is de diversiteit toegenomen. 

De kracht van kerken als doorgeefluik van overtuigingen en levenswijzen is afgenomen ten voordele van de media. Niet langer de pastoors, maar wel de vloggers op het wereldwijde web en de programma’s op radio en televisie staan in voor het overdragen van opvattingen en levensstijlen. Waardeopvattingen worden niet meer via de klassieke kanalen doorgegeven. 

De veranderingen hebben meer ruimte geschapen voor individuele keuzevrijheid en autonomie. Vandaag wordt van mensen verwacht dat ze in alle vrijheid en onafhankelijkheid tussen verschillende identiteiten en levenswijzen kiezen. Alsof ze in een supermarkt hun winkelkarretje vullen met idealen, levensopvattingen, waarden en normen.

Onze samenleving is sterk geïndividualiseerd, en op zich is dat niet slecht. Religieuze overtuigingen zijn het voorwerp van een persoonlijke keuze. Het geloof is gebaseerd op een strikt persoonlijke ervaring of voorkeur en steunt niet langer op een kerk of gemeenschap. 

Het huwelijk heeft zijn monopoliepositie verloren. De band tussen liefde, seksualiteit, huwelijk en voortplanting is verbroken. Seks en liefde hoeven niet noodzakelijk samen te gaan, trouwen en kindjes krijgen evenmin. De autonomie van partners in een relatie of van gezinsleden is toegenomen. Partners beschikken minder over elkaars inkomen en delen steeds minder elkaars vriendenkring en tijd. 

Het bereiken van een grotere individuele vrijheid en autonomie was en is nog steeds een belangrijk doel van verschillende emancipatiebewegingen.

De keerzijde van de medaille is echter dat individualisering kan ontaarden in asociaal gedrag en de sociale samenhang zwaar op de proef kan stellen. Onder invloed van grootschalige commerciële belangen, bijvoorbeeld, kan de individualisering de sociale cohesie zwaar aantasten. 

‘Marktwaarden’ zoals efficiëntie, competitie, prestatie en concurrentie duwen andere waarden als vriendschap, samenwerking en solidariteit weg in een ondergeschikte rol. Het individualisme kan daardoor zijn eigen emancipatorische voorwaarden vernietigen. Wat je hebt, wordt belangrijker dan wie je bent. Individuele vrijheid en zelfstandigheid worden in dienst gesteld van een alom overheersende winstlogica. Een eigen-belang-eerst-mentaliteit neemt de overhand en de samenleving spat uit elkaar in kleine eilandjes. Het is ieder voor zich en – voor wie gelooft – God voor ons allen.

Er ontstaat een spanningsveld tussen de uitoefening van de individuele vrijheid en de binding aan een grotere gemeenschap, ‘ik’ versus ‘wij’. De complexe relatie tussen individu en gemeenschap is een eeuwenoud vraagstuk, maar valt harder op als een samenleving in volle transitie is. Het is een tegenstelling die zichtbaar wordt in onder meer de politieke benadering van een maatschappelijke uitdaging zoals klimaat. 

Zo zien we hoe conservatieve nationalisten zich terugplooien, bevolkingsgroepen tegen elkaar opzetten en alles bij het oude willen laten. Het eigen belang primeert op het algemeen belang. Het gaat zover dat wie in hun ogen de illusie heeft om voor het algemeen belang op te komen, aanmatigend is. 

De laatdunkendheid waarmee nationalisten de klimaatbetogers met het moraliserend vingertje de plaats wijzen, maakt duidelijk dat een klimaatrechtvaardig beleid niet in hun agenda staat, laat staan in hun programma. Autonomie en individualisme verworden bij nationalisten tot egoïsme, en een gemeenschap wordt gereduceerd tot een groepje gelijkgezinden. Daarom zullen ze, zolang ze profijt hebben van de bestaande ongelijkheden en onrechtvaardigheden, er ook niets aan veranderen. Macht en onmacht gaan soms samen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234