Dinsdag 02/06/2020

OpinieMattias Desmet

Angst maakt een virus dodelijker

Een fietser probeert zich te beschermen tegen het virus met een mondkapje.Beeld Photo News

Mattias Desmet is professor klinische psychologie aan de Universiteit Gent.

Naargelang de coronacrisis voortduurt en de angst voor ‘het virus’ een dagdagelijks gegeven wordt, duiken steeds meer berichten op in de media over de catastrofale gevolgen ervan op psychisch vlak. “Covid-19 besmet onze psyche” lezen we in De Morgen (6 april). In De afspraak (2 april) waarschuwt Dirk De Wachter: “Na de piek van het coronavirus komt de piek van de psychische problemen.” 

Belangrijk is dat angst niet alleen gevolg is, maar ook oorzaak: angst maakt een virus dodelijker. Je kunt het verloop van een virale infectie niet begrijpen louter op basis van de mechanistische processen die je ziet in de kleine lichtkring van een microscoop. De hele psychologische, sociologische en economische context speelt een wezenlijke rol.

De invloed van het psychologische niveau is op heden het best gedocumenteerd. De zogenaamde psycho-neuro-immunologie toont dat psychisch onwelbevinden (stress, angst, depressie, enzovoort) het hele lichamelijke milieu verzwakt, onder andere door veranderingen in het aantal witte bloedcellen en verstoringen van hormoonwaarden. Dit resulteert in sterk verhoogde sterfte door virale infecties bij dieren (40 procent meer sterfte bij muizen volgens een recent artikel van Ugolini) en mensen (zie Segerstrom over invloed van stress op lichamelijke gezondheid in het algemeen en Curry over invloed van stress specifiek op virale longinfecties).

Reductionistische ideologie

Voor de crisis werd onze maatschappij gekenmerkt door een hardnekkige neiging om de aandacht te vernauwen tot de biologisch-mechanistische dimensie van het leven. Dit weerspiegelde zich onder andere in de verdeling van de financiële middelen: er gingen elk jaar tientallen miljarden naar medische en farmaceutische behandelingen en slechts een aalmoes naar psychologische behandelingen. Als we niet opletten zullen we na de crisis nog meer in de greep raken van deze reductionistische ideologie. In het door futuroloog Yuval Noah Harari geschetste toekomstbeeld (‘Alles wordt totaal anders’, De Morgen, 29 maart), waarin apps via onderhuidse metingen aan overheidsinstanties rapporteren of je koorts hebt, maar ook of je huilt of lacht, wordt radicaal ingezet op mechanistische registratie en controle.

Dat het menselijk wezen een bloem is die slechts bloeit als ze van tijd tot tijd in de schaduw van de intimiteit kan vertoeven, dreigt als bijzaak beschouwd te worden, als een offer dat we gezamenlijk moeten brengen uit ‘burgerzin’. Handelen op basis van een dergelijke reductionistische analyse lijkt een recept voor falen. Technologische monitoring, desinfectering, virusremmers en vaccins zullen hoogstens een tijdelijke oplossing brengen – voor een flink stuk door hun placebo-effecten – en daarna zal het probleem zich geïntensifieerd herhalen. Het lichaam zal door psychische ontreddering, sociale woestenij en economische rampspoed nog meer van zijn weerstand en kracht ontdaan worden en daarna komt er een nieuwe epidemie die een grotere impact zal hebben.

Niets is lastiger in een periode van angst dan het vernauwde bewustzijn losmaken van het object van de angst en de ruimere context zien. Het is nochtans dat wat de wetenschap van de twintigste eeuw ons op verbluffende wijze getoond heeft: het kleine en het grote zijn met elkaar verbonden, alles maakt deel uit van een overkoepelend, complex en dynamisch systeem. Om het verloop van een virale aandoening te begrijpen moet je mens en maatschappij, en daaraan voorbij de principes van de natuur begrijpen. “Das Wahre ist das Ganze”, wist ook Hegel al.

Complexe systemen zijn niet mechanistisch voorspelbaar – onder anderen de Amerikaanse wiskundige Edward Lorenz toonde mathematisch aan dat ze zich niet-periodisch gedragen – maar je kunt hun principes wel begrijpen. Het is naar deze principes dat we op zoek moeten, niet naar mechanistische controle. Ik onderstreep daarmee vanuit een psychologisch perspectief het belang van de oproepen in de media naar een ruimere beschouwing van de crisis (zie bijvoorbeeld ‘De mens is en blijft een nietig wezen’ van milieujurist Hendrik Schoukens in Knack).

Om een echte oplossing te vinden voor ‘het virus’ zullen we niet alleen in de microscoop moeten turen. We zullen ons in de eerste plaats moeten bevragen op psychisch vlak: wie zijn we als verlangende wezens? Hoe verhouden we ons tot andere mensen, tot ons lichaam, tot genot, tot de natuur, tot de dood? Wat is onze plaats in de natuur? Anders zullen we in de microscoop naar het virus staren, maar de leeuw niet opmerken die ons in de rug besluipt.

Mattias Desmet.Beeld rv
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234