Zaterdag 24/10/2020

OpinieWillem van Genugten

Amerikaans Hooggerechtshof is muur tegen radicale plannen

In de Amerikaanse Senaat vinden de hoorzittingen plaats voor de benoeming van een nieuwe opperrechter voor het Amerikaanse Hooggerechtshof. President Trump droeg Amy Coney Barrett voor als opvolger van Ruth Bader Ginsburg.Beeld AFP

Willem van Genugten is emeritus hoogleraar internationaal recht aan de Universiteit van Tilburg

Het Amerikaanse Hooggerechtshof is volop in het nieuws vanwege het overlijden van de progressieve rechter Ruth Bader Ginsburg en de gehaaste pogingen van President Trump haar te laten opvolgen door een rechter van conservatieve snit, Amy Coney Barrett. Zij wordt intussen ondervraagd door de Senaat. President Trump wil met de benoeming de balans tussen ‘conservative’ en ‘liberal’, zoals het Hof het zelf noemt, voor langere tijd beïnvloeden. Maar hoe werkt die verhouding in de praktijk?

Op 4 oktober eindigde het zittingsjaar 2019-2020 van het Hof. Volgens de laatste gegevens deden de negen rechters 69 uitspraken in 63 zaken, waarvan in ongeveer de helft van de gevallen met een meerderheid van 7-2, 8-1 of 9-0. Bij ‘7-2 en verder’ kan dan makkelijk de indruk ontstaan van politiek of juridisch niet-controversieel, maar schijnt bedriegt. Zo kreeg president Trump met 7 tegen 2 te horen dat hij zich op het punt van zijn financiën niet kan beroepen op immuniteit. 

Opperrechter John Roberts — benoemd onder president George W. Bush — en de rechters Neil Gorsuch en Brett Kavanaugh, beiden benoemd onder President Trump, behoorden tot de meerderheid. Veel zaken over controversiële thema’s werden afgedaan met 6-3- of 5-4-meerderheden. In een zaak over de rechten van lgbtq’ers op de werkvloer volgde een 6-3-uitspraak, waarbij rechter Gorsuch de uitspraak schreef en zowel Roberts als de rechters Stephen Breyer en Bader Ginsburg — benoemd onder Clinton — en Sonia Sotomayor en Elena Kagan — benoemd onder Obama — aan zijn zijde vond. 

In weer andere politiek controversiële zaken, bijvoorbeeld over de intrekking van bescherming voor jonge emigranten die als kind naar de VS zijn gekomen (de Dreamers), schreef opperrechter Roberts de 5-4-meerderheidsuitspraak, met als centrale argument dat de regering de beoogde maatregel onvoldoende had onderbouwd. En in een zaak over de beperking van abortussen indien artsen geen speciale band hebben met het ziekenhuis waarin de abortus wordt uitgevoerd, voegde Roberts zich bij de progressieve meerderheid, omdat hij vond dat het Hof moest blijven bij eerdere uitspraken (‘stare decisis’), en dat terwijl hijzelf in 2016 in een vergelijkbare zaak anders had gestemd en toen dus tot de minderheid behoorde.

Het zittingsjaar kende dertien 5-4-, of in één geval 5-3, uitspraken, gedaan door vier verschillende configuraties van rechters. De rechters Clarence Thomas, benoemd onder president Bush senior, en Samuel Alito, benoemd onder diens zoon, waren het gemiddeld het minst eens met progressieve getinte einduitspraken en schreven de meeste, vaak vlammende dissenting opinions.

Toen Donald Trump in 2016 de verkiezingen won, hadden sommigen het idee dat de hoogste rechter misschien zou kunnen dienen als beschermmuur tegen zijn meest vergaande plannen. Anderen waren van mening dat het allemaal niet uitmaakte, want de president heeft de hoogste rechter toch al aan zijn kant. 

De uitspraken leren dat er grenzen zijn. Uiteraard valt niet te zeggen wat Coney Barrett, indien benoemd, exact zal gaan toevoegen. Wel geeft het enig vertrouwen dat zij bij verschillende gelegenheden heeft laten blijken zich niet voor elk politiek karretje te zullen laten spannen. Zo stelde zij bij haar presentatie in de rozentuin van het Witte Huis, op 26 september, dat de president haar weliswaar nomineert, maar dat zij niet van plan is te handelen ‘in dienst van haar eigen kringen’ of ‘uit eigenbelang’, omdat zij in dat geval ‘een inbreuk zou plegen op haar juristen-eed’ en in strijd zou handelen met de onpartijdigheid die de Grondwet voorschrijft. Het is in lijn met de woorden die zij dezer dagen aan de Senaat voorhoudt. 

Het zal in de praktijk van alledag moeilijk worden om deze prijzenswaardige rechterlijke houding steeds weer overeind te houden, vooral in situaties waarin de wet onvoldoende houvast biedt en er een interpretatie wordt gevraagd van het Hof en de individuele rechters, maar waarschijnlijk maakt belofte wel iets van schuld. 

Het overzichtje van zaken uit dit artikel geeft ook iets van houvast en enig vertrouwen in de bereidheid tot onafhankelijk denken van de rechters van het Hof. Wel laat zich op basis van kansberekening tegelijk vaststellen dat de totaalbalans hoe dan ook verder zal verschuiven.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234